Học sử, cốt là để dưỡng cái Tâm cho sáng, chứ đâu phải để mài cái Lưỡi cho sắc.

Người ta thường ví lịch sử là một tấm gương. Đã là gương thì công năng của nó là phản chiếu. Gương sáng thì ảnh trong, gương mờ thì ảnh đục. Nhưng có một điều ta thường hay quên: hình ảnh trong gương đẹp hay xấu, méo mó hay tròn trịa không phải do gương, mà do đôi mắt của người soi.

Bạn có thấy người Việt mình dạo này đứng trước tấm gương lịch sử với một tâm thế bất an quá.

Tôi nghe thấy những tiếng ồn ào, tranh cãi. Thậm chí là lăng mạ, "đấu tố" nhau về những chuyện lịch sử. Nhiều người bị sa vào căn bệnh của tâm thức: bệnh nhị nguyên.

Nhị nguyên là cái nhìn chẻ đôi thế giới. Có trắng thì phải có đen. Có Phật thì phải có Ma. Có người hùng thì dứt khoát phải có kẻ tội đồ. Tư duy ấy, tiếc thay, đang cầm tù chúng ta trong những định kiến hẹp hòi. Hễ cái này tốt, thì cái kia bắt buộc phải xấu.

Người ta đặt lên bàn cân vua Quang Trung và vua Gia Long. Một bên là ngọn lửa thiêng Tây Sơn, hừng hực khí thế, quét sạch ngoại xâm như sấm sét. Một bên là dòng nước thâm trầm, nhẫn nại, nếm mật nằm gai để thống nhất giang sơn, định hình nên vóc dáng chữ S của nước Việt hôm nay.

Tại sao chúng ta cứ bắt mình phải chọn một? Tại sao hễ yêu ngọn lửa thì phải ghét dòng nước? Tại sao hễ tôn vinh "áo vải cờ đào" thì phải đạp đổ người "khai cơ lập nghiệp" cho triều Nguyễn? Lịch sử đâu phải là một sân khấu tuồng chỉ có vai Trung và vai Nịnh. Lịch sử là phận người. Mà phận người thì mênh mông như biển.

Quang Trung là sự phá bỏ cái cũ nát để cứu nguy dân tộc. Gia Long là sự kiến tạo cái mới để ổn định quốc gia. Lửa thì rực rỡ nhưng chóng tàn, đất đai thì lặng lẽ nhưng trường tồn. Cả hai, dù con đường đi có khác nhau, dù ân oán sinh thời có sâu nặng thế nào, thì cuối cùng cũng gặp nhau ở một điểm: làm cho nước Việt này liền một dải. Chối bỏ ai, ta cũng đang tự cắt đi một phần máu thịt của chính mình.

Cái tâm thế nhị nguyên ấy còn lan sang cả những trang thơ. Chuyện bài Nam Quốc Sơn Hà, người ta tranh cãi xem có phải của Lý Thường Kiệt hay là "thơ thần" khuyết danh. Từ tranh luận học thuật, người ta chuyển sang mạt sát, nghi kỵ, dựng lên những thuyết âm mưu ly kỳ.

Khi đọc lên những câu "Nam Quốc Sơn Hà Nam Đế Cư", cái gì làm ta rùng mình xúc động? Phải chăng là cái tên tác giả? Hay là cái hồn khí thiêng liêng của cha ông gửi gắm trong từng con chữ? Một bài thơ đã trở thành bản tuyên ngôn độc lập, nó đã vượt thoát khỏi cái vỏ bọc hữu hạn của một cá nhân để trở thành tiếng vọng của non sông.

Trong nhà Phật có câu chuyện ngón tay chỉ trăng. Ngón tay là phương tiện để chỉ cho ta thấy mặt trăng. Nếu cứ chăm chăm nhìn vào ngón tay, phân tích xem ngón tay dài hay ngắn, đẹp hay xấu, thì ta sẽ bỏ lỡ mất ánh trăng rằm sáng vằng vặc trên cao. Tác giả bài thơ, dù là ai, cũng chỉ là ngón tay. Hào khí độc lập, tự chủ mới là ánh trăng. Sao ta lại bỏ trăng mà đi cãi nhau về ngón tay?

Cái bệnh của chúng ta là thích phân định rạch ròi trên những điều vốn dĩ đã hòa quyện. Có những nhiệm vụ thuộc về các nhà nghiên cứu. Và lịch sử không cần chúng ta phán xét. Lịch sử cần chúng ta thấu hiểu.

Thấu hiểu để thương. Thương tiền nhân đã phải gánh vác sứ mệnh nặng nề trong những thời khắc dầu sôi lửa bỏng. Thương những sai lầm, những góc khuất, vì họ cũng là con người, không thoát khỏi quy luật của vô thường và nhân quả.

Khi ta cứ mải mê "đấu tố", ấy là ta đang thể hiện sự bất an của chính mình. Người có nội lực thâm hậu, có cái nhìn minh triết, họ sẽ nhìn lịch sử bằng đôi mắt bao dung, "bất nhị". Họ thấy trong cái Đúng có mầm mống của cái Sai, trong người Hùng có nỗi đau của thời cuộc.

Chúng ta cần một sự hòa giải. Không phải hòa giải giữa những người đã khuất - vì họ có lẽ đã ngồi lại với nhau ở thế giới bên kia, mỉm cười nhìn thế sự - mà là hòa giải trong chính tâm thức của người đang sống.

Học sử, cốt là để dưỡng cái Tâm cho sáng, chứ đâu phải để mài cái Lưỡi cho sắc.

Hãy lau bớt lớp bụi "nhị nguyên" trong mắt mình. Khi mắt trong, nhìn vào gương lịch sử, ta sẽ không còn thấy sự chia rẽ, hận thù. Ta sẽ chỉ thấy bóng dáng của cha ông, những người đã đi qua muôn vàn thử thách để cho ta mảnh đất này, di sản này. Và khi ấy, dù là triều đại nào, nhân vật nào, ta cũng đều cúi đầu biết ơn.

Biết ơn, để sống cho tử tế hơn với hiện tại.