Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, lại nghĩ về những người thầy giáo đầu tiên phải nằm trong chính từng gia đình, từng nếp nhà, từng lễ nhạc.

Người Nhật có quan điểm một đứa trẻ 3 tuổi là đã giáo dục hun đúc xong tinh thần cho cả một kiếp sống trăm năm. 3 tuổi là linh hồn của 100 năm. Con số 3 năm đầu đời này gợi đến 3 năm để tang cha mẹ trong quan điểm nho giáo.

Đây là đối thoại giữa Khổng Tử và học trò Tể Ngã. Tể Ngã cho rằng nếu đủ một năm thì trời đất chuyển vận khắp một vòng, vạn vật đều đã biến đổi, việc để tang cha mẹ đến đó thôi. 3 năm thì lâu quá, hại cho lễ, nhạc và kinh tế. Nghe cũng có lý!

Tể Ngã: “Sau khi cha mẹ chết, con cái phải để tang 3 năm, tưởng đủ một năm cũng đã là quá dài. Người quân tử 3 năm không ôn tập về lễ, việc lễ sẽ quên hết; 3 năm không giảng tập về nhạc, việc nhạc cũng quên hết. Để một năm lúa cũ ăn hết, lúa mới lại đã chín, những thứ cây để dùi mà lấy lửa cũng đã dùng hết. Vậy để tang được 1 năm cũng được rồi.”

Khổng Tử: “Trong 3 năm để tang cha mẹ, nếu ăn gạo thơm, mặc áo gấm thì ngươi có yên lòng được không?”

Tể Ngã thưa: “Yên lòng”

Khổng Tử nói: “Ngươi yên lòng thì cứ làm như thế! Ôi, Người quân tử trong kỳ để tang ăn đồ ngon mà không biết vị, nghe nhạc hay mà không biết vui, ở nhà cũng cảm thấy không yên, cho nên không để tang trong một năm là như vậy. Còn bây giờ ngươi yên tâm thì cứ đi mà làm!”
Tể Ngã ra về. Khổng Tử nói: “Tể Ngã là kẻ bất nhân. Người ta sinh ra 3 năm mới có thể rời khỏi bàn tay ẵm bồng của cha mẹ. Cha mẹ chết để tang 3 năm, mọi người đều làm như vậy. Chẳng lẽ Tể Ngã không được cha mẹ yêu quý đùm bọc trong 3 năm ư?”

Trời sinh nhờ hiếu đễ. Đất dưỡng nhờ cơm áo. Con người thành tựu nhờ lễ nhạc. Nhiều năm trở lại đây, lễ nhạc dần dần bị coi nhẹ. Ví như cưới chạy tang trở thành điều bình thường chứ đừng nói tới để tang 3 năm. Cái ơn sinh thành dưỡng dục mãi mãi không được trả. Dự án Gia Đạo, Hiếu Đạo chạy cũng bởi ngẫm đến những điều này.

Làm con người, đạt được chữ Thái Hòa cả âm và dương, cả cương và nhu, cả nhân và nghĩa thì phải thấu hiểu được những huyền cơ của vũ trụ và lòng mình! Huyền cơ ấy, chả ở đâu xa, vẫn là 3 tình 2 lý. Nắm vững được thì ung dung miền trung đạo!