Phó giáo sư Nguyễn Thành Vinh vừa được tờ The Australian vinh danh là nhà nghiên cứu có ảnh hưởng nhất nước Úc trong lĩnh vực Hóa hữu cơ. Cái tên Nguyễn Thành Vinh hiện ra, giản dị như chính bản chất của khoa học. Đó là một sự "chưng cất" tuyệt đẹp của trí tuệ Việt.

Tôi dùng chữ "chưng cất", một động từ nhà nghề của dân làm hóa, bởi lẽ vinh quang trong khoa học không bao giờ là thứ nước lã múc vội ngoài sông. Để có được vị thế người đứng đầu trong một lĩnh vực gai góc như Hóa hữu cơ tại một quốc gia có nền học thuật đẳng cấp thế giới như Úc, người ta phải nung mình trong lửa đỏ của kiên trì và làm lạnh mình trong sự tĩnh lặng của cô đơn. Hóa học hữu cơ, nói cho cùng, là cuộc chơi của những liên kết. Carbon nối với Hydro, phân tử này ngoắc vào phân tử kia để tạo nên sự sống. Và hôm nay, ta thấy một liên kết khác, bền chặt hơn cả liên kết cộng hóa trị: liên kết giữa tài năng của một cá nhân với niềm kiêu hãnh thầm kín của một dân tộc.

Hãy nhìn vào con số, dù con số thường khô khan. Danh hiệu này không được bầu chọn bằng lượt "like" hay cảm tính. Nó được đo bằng trích dẫn khoa học, bằng chỉ số ảnh hưởng, bằng những công trình được giới hàn lâm toàn cầu thừa nhận. Nước Úc không thiếu nhân tài. Những phòng thí nghiệm tại Đại học New South Wales sáng đèn đêm ngày với những bộ óc ưu việt nhất từ khắp thế giới. Để một người Việt Nam vượt lên trên tất cả để đứng vị trí số một, đó là một cuộc "đánh chiếm" ngoạn mục bằng chất xám.

PGS Vinh đã làm gì? Anh không chỉ cầm ống nghiệm. Anh cầm bút vẽ lại bản đồ uy tín của người Việt. Anh "neo" cái tên Việt Nam vào bảng tuần hoàn của tri thức nhân loại.

Thường khi nghe tin nhân tài Việt thành danh ở xứ người, ta hay có phản xạ thở dài: "Chảy máu chất xám". Điệp khúc ấy cứ vang lên, xen lẫn chút tiếc nuối, chút trách móc.

Tôi lại nghĩ khác. Xin hãy nhẹ nhàng hơn với hai chữ "quê hương" trong thời đại toàn cầu hóa này. Đừng coi đất nước là cái ao tù để giữ cá, hãy coi đó là bệ phóng để chim bay.

Nước, bản chất là chảy. Chảy từ khe ra suối, từ suối ra sông, từ sông ra biển lớn. Ngăn nước lại, nước sẽ tù. Để nước chảy, nước sẽ mang phù sa đi xa. PGS Vinh đang ở Úc, anh đang tưới tắm cho cánh đồng tri thức nhân loại. Mà nhân loại thì không có biên giới. Sự thật khoa học có quốc tịch không? Không. Một công thức thuốc mới anh tìm ra ở Sydney để chữa bệnh nan y, thì cũng cứu được người bệnh ở Sài Gòn hay Hà Nội. Khi anh tìm ra cách "kích hoạt cation thơm" hay "xúc tác hữu cơ", cả thế giới này được nhờ.

Tư duy "sở hữu" nhân tài giống như việc ta trồng một cái cây quý và muốn trùm lồng kính lên nó. Cây sẽ chết, hoặc sẽ còi cọc. Hãy để cái cây ấy vươn ra đón nắng gió của bầu trời rộng lớn. Cái cây ấy, dù cành lá vươn sang nhà hàng xóm, thì rễ cây vẫn uống chung một mạch nước ngầm. Vinh thành công ở Úc, nhưng trong hồ sơ lý lịch và trong cái tên được trân trọng xướng lên, hai tiếng "Việt Nam" vẫn hiện diện trang trọng. Đó là "hương hỏa" mà đất mẹ đã gửi đi.

Thế nhưng, đằng sau niềm vui chung, ta vẫn thấy một khoảng lặng đáng suy ngẫm, một cú hích nhẹ vào tư duy quản lý. Tại sao những cái cây cổ thụ thường vươn cao nhất ở những cánh rừng khác? Đất lành chim đậu, hay đất lạ mới đủ dưỡng chất để chim hóa đại bàng?

Đây là câu hỏi đau đáu, nhưng không phải để dằn vặt, mà để trưởng thành. Chúng ta mừng cho anh Vinh, mừng cho nước Úc, nhưng cũng phải tự soi mình. Hạt giống tốt là điều kiện cần, nhưng mảnh đất tốt mới là điều kiện đủ. Một con cá kình không thể bơi trong cái ao làng chật chội, nó cần biển khơi. Thay vì trách người đi không về, hãy tự hỏi ta đã đào đủ sâu, khơi đủ rộng cái ao nhà mình để đón cá kình hay chưa? Môi trường nghiên cứu ở Úc đã cho Vinh bầu không khí để thở, để anh không phải loay hoay với những thủ tục hành chính trói chân, không phải bận tâm cơm áo gạo tiền ghì sát đất. Anh được phép bay, và anh đã bay rất cao.

Nói chuyện Hóa học, tôi nhớ đến một quy luật thú vị của Carbon: Than chì và Kim cương đều cấu tạo từ cùng một nguyên tố Carbon, chỉ khác nhau ở cấu trúc sắp xếp và áp lực chịu đựng. Cuộc đời cũng thế. Sự thành công của PGS Nguyễn Thành Vinh là kết quả của việc anh dám đặt mình vào áp lực khủng khiếp của môi trường học thuật đỉnh cao để hóa thành kim cương, thay vì chọn sự an toàn, dễ dãi của than chì.

Viên kim cương ấy đang tỏa sáng ở Nam bán cầu, nhưng ánh xạ của nó đang làm ấm lòng những người Việt Nam hôm nay.

Kết lại câu chuyện này, tôi hình dung đến hình ảnh một phản ứng hóa học đã hoàn tất. Chất xúc tác là môi trường giáo dục quốc tế, nguyên liệu là tố chất Việt, và sản phẩm không chỉ là một danh vị lấp lánh, mà còn là những thành quả nghiên cứu thiết thực mà cả nhân loại được thừa hưởng.

Tin vui về PGS Nguyễn Thành Vinh không chỉ là một tin tức. Nó là một tín hiệu nhắc nhở chúng ta rằng: Thay vì ngồi loay hoay với những tranh luận vụn vặt, hãy làm việc, hãy chui vào phòng thí nghiệm, hãy đọc, hãy học. Bởi vì, ở tận cùng của sự im lặng miệt mài, phía trước là bầu trời lớn đang chờ đợi.