Tết đến me tôi vất vả nhiều - Me tôi lo liệu đủ trăm chiều - Sân gạch tường hoa, người quét lại - Vẽ cung trừ quỷ, trồng cây nêu.

Tục lệ

Thường năm, cứ đến chiều ngày ba mươi Tết, là ngày Trừ tịch, các nhà ở chốn thôn quê, sau khi quét tước sạch sẽ, lại có tục mua vôi về. Người ta hoặc rắc vôi bột, hoặc lấy vôi đã tôi hòa với nước cho sền sệt, dùng cái chổi rơm nhúng vào mà vẽ trước sân nhà, vẽ ở ngoài cổng ngõ, hoặc rắc quanh chân cây nêu.

Hình vẽ thì mỗi nơi mỗi khác, thiên hình vạn trạng, nhưng đại để chia làm mấy hạng:

Một là vẽ hình khí giới. Thường thấy nhất là hình cái cung, nỏ, mũi tên nạp sẵn, hoặc hình con dao găm, mũi nhọn bao giờ cũng hướng ra đằng ngoài ngõ. Lại có nơi vẽ hình lá cờ, coi như là cờ lệnh của thần thánh để ra oai.

Hai là vẽ hình đồ chơi, dụng cụ. Nhiều nhà vẽ bàn cờ tướng ở giữa sân.

Lại có nhà vẽ ba cái hình vuông, bảy cái hình tròn (tục gọi là ba vuông bảy tròn).

Ba là vẽ hình bùa chú, linh vật. Hoặc là vẽ hình tam giác, mũi nhọn quay ra; hoặc vẽ hình tròn có chấm ở giữa; hoặc vẽ hình con hổ, con mèo, vẽ chi chít lên ngạch cửa hay cột nhà. Có nơi lại vẽ hình thù kỳ dị, trông như bộ phận kín của đàn bà, coi đó là vật để trừ tiệt tà ma?!

Nguyên ủy – Tục ấy bởi đâu mà ra?

Xét về cội rễ: Ngày xưa đất đai là nơi người và quỷ sống chung. Quỷ thì mạnh mà người thì yếu, quỷ hay lấn lướt, chiếm hết ruộng nương, bắt người làm rẽ, nộp tô rất nặng. Đức Phật thấy vậy mới thương tình, bày mẹo cho người mượn đất của quỷ, chỉ xin một miếng đất bằng cái bóng áo cà sa treo trên ngọn tre thôi. Quỷ tham lam tưởng ít nên ưng thuận. Nào ngờ Phật dùng phép làm cho bóng áo che phủ cả mặt đất, đẩy loài quỷ phải ra tận biển Đông.

Quỷ mất đất, căm tức đem quân vào đánh cướp. Phật lại dạy người dùng vôi bột, dùng lá dứa, tỏi để chống lại. Quỷ thấy vôi trắng thì sợ, lại bị gai nhọn đâm, tỏi cay làm lóa mắt nên thua chạy. Trước khi đi, Phật dặn người ta hễ đến Tết thì dựng cây nêu, dưới đất vẽ vôi hình cung tên để quỷ thấy mà kinh sợ, biết là đất đã có chủ, không dám bén mảng vào quấy nhiễu.

Xét về lịch sử: Theo sách Đại Nam Thực Lục thì tục này có từ thời Đinh. Trong nước bùng phát dịch hạch, vua Đinh Tiên Hoàng cho lập đàn cầu khấn thì được một vị thần bày cho cách lấy vôi bột rắc hình cung tên trước cửa nhà. Quả nhiên linh nghiệm. Dân gian từ đó bắt chước theo để trừ tà và cầu điềm lành.

Xét về ý nghĩa các hình vẽ, thì mỗi hình đều có cái lý của nó:

- Vẽ cung tên, nỏ, dao là mượn cái oai của khí giới để dọa bắn, dọa chém ma quỷ. Vẽ lá cờ là mượn cái phép của thần linh để điều binh khiển tướng, giữ an trạch vận.

- Vẽ bàn cờ tướng là có ý mời các vị Tiên thánh giáng trần chơi cờ, ma quỷ thấy cửa nhà có thần thánh đang ngự thì sợ hãi mà lánh xa. Hoặc giả dụ quỷ có vào, thấy bàn cờ thì mải mê xem mà quên việc hại người.

- Vẽ ba vuông bảy tròn là lấy theo ý câu ca "Ba vuông sánh với bảy tròn / Đời cha phú quý, đời con sang giàu". Vuông và Tròn là biểu tượng của sự trọn vẹn, hoàn hảo. Vẽ thế là mong cầu năm mới mọi sự được như ý, phú quý vẹn toàn.

- Vẽ hình tam giác: Theo sách Quần thư tham khảo của cụ Phạm Đình Hổ, vốn là hình cái "Như Lai ấn" (ấn của Phật), vẽ mũi nhọn hướng ra ngoài để ngăn quỷ. Người phương Tây sang nước ta thời trước, như ông Ta-véc-ni-ê (Tavernier) trong cuốn du ký cũng ghi nhận rằng người Nam vẽ hình tam giác, hình tròn trước cửa và tin rằng hình tam giác làm cho ma quỷ sợ nhất.

- Còn cái hình giống bộ phận đàn bà, hay hình chữ "Trung" (中), cụ Phạm Đình Hổ cho rằng đó là do đời sau "ngoa ngụy", tam sao thất bản từ cái hình ấn Như Lai tam giác mà ra, lâu dần thành tục, làm sai lạc cái ý nghĩa ban đầu đi.

- Vẽ hình con hổ, con mèo là mượn cái oai của loài mãnh thú để trấn cửa. Sách của giáo sĩ Ma-ri-ni (Marini) thế kỷ XVII có chép việc thấy người Đàng Ngoài vẽ hình con mèo hay con hổ lên cửa và gọi là "ấn tín của Trời", cũng là bởi cái lẽ ấy.

Lời bàn

Xem cái tục vẽ vôi này, tuy là chuyện hoang đường, nhưng xét kỹ thì thấy người xưa gửi gắm vào đó nhiều ý tứ sâu sắc.

Cái hình cung nỏ là cái ý cương quyết giữ nhà. Cái hình bàn cờ là cái ý thanh cao, muốn giao du với thần thánh. Cái hình "ba vuông bảy tròn" là cái mộng ước thái bình, no ấm. Đến như hình vẽ "Như Lai ấn" dù có bị biến đổi đi ít nhiều theo thời thế, thì cái tâm nguyện cầu an, trừ tà vẫn là một.

Vả lại, vôi là thứ thuốc nồng, tính sát trùng, tẩy uế rất mạnh. Cuối năm rắc vôi, cái sắc trắng nổi trên nền đất nâu, vừa làm cho quang cảnh nhà cửa thêm phần sáng sủa, nghiêm trang, lại vừa tẩy trừ được những xú khí, sâu bọ của năm cũ. Đó cũng là một cách vệ sinh phong quang rất hay trong ngày Tết vậy.