Cụ Phan Kế Bính trong Việt Nam Phong Tục có giải rằng: "Ba mươi tháng Chạp là ngày Trừ tịch. Tịch là chiều hôm, trừ hết năm cũ sang năm mới".

Tục lệ

Xét cái tục nước ta, đêm cuối năm gọi là đêm Trừ tịch. Chữ "Trừ" nghĩa là hoán đổi, thay đi; chữ "Tịch" nghĩa là ban đêm. Thiết tưởng, cái tên gọi ấy đã hàm chứa một triết lý sâu xa về sự thanh tẩy: bỏ đi những điều cũ kỹ, dở dang của năm qua để đón lấy cái sinh khí mới mẻ của năm sắp tới.

Người mình còn gọi đêm này là "ngao niên" hay "thủ tuế", nghĩa là thức đợi năm mới. Trong cái tĩnh lặng của đêm ba mươi, vạn vật đang ngừng lại nghỉ ngơi, chuẩn bị cho một cuộc phục sinh mạnh mẽ vào sáng mồng Một. Về mặt nhân văn, đây là dịp để gia đình sum họp, thể hiện lòng hiếu thảo với tổ tiên và sự gắn kết giữa các thành viên qua các nghi lễ trịnh trọng.

Nguyên ủy – Tục ấy bởi đâu mà ra?

Tục truyền rằng, xưa có loài quái thú tên là "Tịch" thường xuất hiện vào đêm cuối năm để tàn phá mùa màng. Thần Bếp không khuất phục được, phải cầu cứu Thiên Đình. Thiên Cung bèn cử vị tiên trẻ tên là "Niên" xuống tiêu diệt quái thú. Từ đó, dân gian có tục thắp đèn, đốt pháo, mặc áo đỏ để xua đuổi tà ma. Sâu xa hơn, từ thời Chu Tần đã có lễ Đại Na, dùng tiếng trống để xua đuổi "dịch lịch chi quỷ" (quỷ gây bệnh dịch).

Người mình xưa nay vẫn tin vào sức mạnh của ánh sáng trong đêm này. Tục thắp đèn xuyên đêm gọi là "Chiếu tuế đẳng", hay tục thắp nến cầu giàu sang gọi là "Chiếu hư hao" đều phản ánh khát vọng hưng vượng của người dân. Tuy nhiên, thiết tưởng những chuyện thần quái này chẳng qua là do người xưa đặt ra để răn dạy con người phải biết giữ gìn sự sạch sẽ, hòa thuận trong nhà để chuẩn bị đón vận hội mới.

Tín ngưỡng Hành khiển

Tục ta tin rằng mỗi năm có một vị Hành khiển và các vị Phán quan luân phiên trông coi việc dưới hạ giới. Cứ sau 12 năm, chu kỳ lại quay trở lại. Các quan nhà Trời đều có hai mặt: ông Thiện phù hộ người hiền lành, ông Ác trừng phạt kẻ gian ác bằng thiên tai, dịch bệnh.

Đúng khoảnh khắc nửa đêm, quan cũ bàn giao ấn tín cho quan mới. Vì cuộc bàn giao diễn ra vô cùng khẩn trương trên bầu trời, nên các gia đình phải bày hương án ngoài trời để tiễn cựu nghênh tân. Trong năm Bính Ngọ 2026 sắp tới, các vị thần đương nhiệm bao gồm:

- Quan Hành khiển: Tần Vương Hành khiển.

- Quan Hành binh: Thiên Mao Hành binh chi thần.

- Quan Phán quan: Ngọc Tào Phán quan.

Năm Bính Ngọ hành Hỏa nên dùng màu đỏ làm chủ đạo.

Nghi lễ cúng Giao thừa thường chia làm hai công đoạn: cúng ngoài trời trước để đón các quan, sau đó mới cúng trong nhà để báo cáo gia tiên.

Tục giữ lửa và những kiêng kỵ trong gian bếp

Gian bếp được xem là "nguồn lửa" của gia đình. Người mình rất kiêng để bếp lạnh tro tàn trong đêm Trừ tịch, vì đó là điềm báo của sự lụi bại. Giữ lửa liên tục là cách để duy trì dương khí và xua đuổi tà ma.

Dân gian truyền lại ba thứ tuyệt đối không nên đặt trên bếp vào đêm này để tránh hao tài tốn của:

- Dao kéo: Tượng trưng cho sát khí và sự chia cắt.

- Đồ ăn thừa: Bị coi là thiếu thành kính đối với Táo quân.

- Bát đĩa sứt mẻ: Báo hiệu một năm không thuận lợi, gia đạo rạn nứt.

Thiết tưởng, những kiêng kỵ này cốt là để nhắc nhở người ta phải biết giữ gìn nhà cửa ngăn nắp, tâm tính ôn hòa ngay từ thời khắc đầu năm.

Lời bàn:

Học giả Phan Kế Bính khi viết về các tục lệ này đã có lời bình rằng: "Cái tục cũ truyền nhiễm đã lâu, không dễ mà một mai đổi ngay được. Muốn đổi thì phải lựa dần dần, trước hết phải xét điều gì quá tệ mà bỏ bớt đi... Còn tục gì hay mà là quốc túy của ta thì cứ giữ lấy".

Ngày nay, việc cúng Giao thừa vẫn là một nét đẹp văn hóa, thể hiện lòng tri ân và hy vọng. Tuy nhiên, ta cũng nên bài trừ những thói mê tín quá mức, như việc bày ra quá nhiều vàng mã, mũ áo tốn kém mà chẳng ích gì. Những việc như xông đất, hái lộc đầu xuân cũng nên thực hiện một cách văn minh, tránh bẻ cành phá cây làm mất đi vẻ đẹp của thiên nhiên.

Đêm Trừ tịch là khoảnh khắc thiêng liêng nhất trong năm của người Việt. Dù thời đại có đổi thay, nhưng cái hồn cốt của phong tục - sự tôn trọng quá khứ và khát vọng tương lai - vẫn luôn bền vững trong tâm thức dân tộc. Giữ gìn lễ Trừ tịch một cách đúng mực, thanh tao chính là giữ gìn cái "quốc túy" của bản sắc Việt Nam.