Khoảng 70.000 năm trước, Cách mạng Nhận thức đã ban cho loài Homo sapiens một siêu năng lực độc nhất vô nhị: khả năng nói về những thứ không hề tồn tại. Nhờ việc cùng tin vào các "trật tự tưởng tượng" như thần linh, tiền tệ hay quốc gia, hàng triệu cá thể Sapiens xa lạ có thể hợp tác linh hoạt với nhau.

Tại lưu vực sông Hồng khoảng vài ngàn năm trước, tổ tiên người Việt đã dệt nên một trong những hư cấu vĩ đại và sắc sảo nhất để phục vụ cho sự sinh tồn của mình: Huyền thoại Sơn Tinh và Thủy Tinh. Nếu gạt bỏ lớp vỏ ngôn tình lãng mạn của một câu chuyện cổ tích, chúng ta sẽ nhận ra đây thực chất là một biên bản địa chính trị khốc liệt, ghi lại một cuộc lật đổ sinh thái và khao khát vươn lên làm Chúa tể sinh học của loài người.

Bản hợp đồng sinh thái và Thuật toán gian lận của Nhà nước sơ khai

Khoảng 4.000 năm trước, người Sapiens ở Đông Nam Á đã rơi vào cái bẫy của Cách mạng Nông nghiệp. Họ tưởng rằng mình đã thuần hóa được lúa nước, nhưng thực chất, chính lúa nước đã thuần hóa họ. Nó trói buộc con người vào những khu định cư ven sông, khiến họ trở thành con tin của một hệ thống thời tiết gió mùa cực đoan.

Vua Hùng thứ 18 - đại diện cho hệ thống nhà nước sơ khai - đứng trước một bài toán sinh tồn. Ông cần thiết lập một liên minh chiến lược thông qua việc gả con gái là Mị Nương (công cụ chuyển giao tính chính danh chính trị). Hai thực thể thiên nhiên vĩ đại xuất hiện: Sơn Tinh (Chúa tể Thạch quyển, đại diện cho sự vững chãi của đất đai) và Thủy Tinh (Chúa tể Thủy quyển, đại diện cho nguồn nước nhưng đi kèm bão lũ hủy diệt).

Thay vì để tự nhiên quyết định, Vua Hùng đã sử dụng công cụ vĩ đại nhất của Sapiens: Luật pháp dựa trên sự hư cấu. Ông ban hành một danh sách sính lễ: "Một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao."

Nếu nhìn bằng con mắt sinh thái học, đây là một "thuật toán" thiên vị rõ ràng. Cơm nếp và bánh chưng là sản vật nông nghiệp trên cạn. Voi, gà và ngựa đều là động vật của đất liền. Vua Hùng đã âm thầm ký một hiệp ước với Đất và chính thức khước từ Nước. Làm sao Thủy Tinh có thể tìm thấy một con ngựa trên thảo nguyên hay một con voi trong rừng rậm? Thủy Tinh thua không phải vì sức mạnh kém hơn, mà vì bị ép phải chơi trong một hệ thống luật pháp do con người tạo ra, được thiết kế mặc định để loại trừ ông.

"Ngựa chín hồng mao": Sự kiêu ngạo của DNA và Khát vọng Homo Deus

Điểm nút của sự ngạo mạn loài người nằm ở phần sau của sính lễ. Vua Hùng không đòi hỏi những con vật bình thường; ông yêu cầu những sinh vật bất khả thi về mặt sinh học: Voi chín ngà, gà chín cựa, và đặc biệt là Ngựa chín hồng mao.

Tại sao lại là "ngựa chín hồng mao"?

Dưới góc nhìn tiến hóa, đây là sự phủ nhận chọn lọc tự nhiên. Trong tự nhiên hoang dã, một con ngựa mọc ra chín chiếc bờm rực rỡ là một thảm họa di truyền. Nó tiêu tốn một lượng calo khổng lồ vô ích và biến con vật thành một tấm biển quảng cáo rực rỡ, mời gọi mọi loài thú săn mồi. Chọn lọc tự nhiên của Darwin sẽ xóa sổ đoạn gen lố bịch này trong một phần nghìn giây. Nhưng Vua Hùng không quan tâm đến tiến hóa. Đòi hỏi này là tiếng vọng xa xăm của khát vọng Homo Deus (Người Thần thánh): Con người không muốn thích nghi với tự nhiên nữa, con người muốn bẻ cong mã DNA, ép tự nhiên phải mang những hình hài phục vụ thuần túy cho quyền lực của mình.

Ngựa vốn không phải là sinh vật bản địa của vùng đồng bằng đầm lầy sông Hồng; chúng thuộc về các thảo nguyên khô hạn phương Bắc. Đối với người Việt cổ, đòi hỏi một con ngựa là đòi hỏi sự quy phục của các thế lực ngoại biên.

"Chín" là con số của cực dương, của đỉnh cao vương quyền. "Hồng" (đỏ) là màu của lửa, của máu và đất đai, đối nghịch với màu của nước. Một con ngựa có chín cái bờm đỏ không có giá trị thực tiễn để cày cấy, nó có giá trị chỉ vì Vua Hùng nói nó có giá trị, và bắt mọi người tin vào điều đó. Giống như cách con người hiện đại tin rằng một mẩu giấy in hình tờ 100 USD hay một đoạn mã máy tính (Bitcoin) có thể đổi lấy thức ăn. "Ngựa chín hồng mao" chính là thước đo quyền lực do trí tưởng tượng của vua Hùng tạo ra.

Trận chiến đê điều: Sức mạnh của Hợp tác quy mô lớn

Phần cuối của câu chuyện – Thủy Tinh nổi điên dâng nước đánh Sơn Tinh, và Sơn Tinh dời núi bạt đồi để chặn lại – chính là cách bộ não của người Việt cổ hợp lý hóa hiện tượng khí hậu gió mùa.

"Nước dâng cao bao nhiêu, núi cao lên bấy nhiêu" không miêu tả phép thuật. Đó là bản ghi chép vĩ đại về hàng chục thế hệ người Việt cổ oằn lưng gánh bùn đất đắp nên hàng ngàn kilomet đê điều. Động vật linh trưởng không được lập trình để hợp tác quy mô lớn. Làm sao bạn thuyết phục hàng vạn nông dân dầm mình trong mưa bão để đắp đê? Nếu dùng bạo lực ép buộc, họ có thể sẽ nổi loạn.

Nhưng họ sẽ tự nguyện làm điều đó nếu bạn kể cho họ nghe một Huyền thoại kiến tạo. Giới cầm quyền không cần giải thích về áp thấp nhiệt đới. Họ chỉ cần nói: "Hãy giúp Sơn Tinh vĩ đại đánh lại kẻ thù Thủy Tinh độc ác để bảo vệ nền văn minh của chúng ta".

Chính câu chuyện hư cấu đó đã cung cấp thứ "keo dính xã hội" tuyệt vời nhất. Nó biến một công việc thủy lợi nhàm chán, kiệt sức thành một cuộc thánh chiến bảo vệ cái thiện và trật tự vũ trụ. Nhờ tin vào huyền thoại này, người Việt cổ đã hợp tác với nhau trên quy mô khổng lồ, kiểm soát thành công châu thổ sông Hồng và duy trì nền văn minh qua hàng thiên niên kỷ.

Lời kết

Cho đến nay, chưa một nhà khảo cổ học hay nhà sinh học nào tìm thấy hóa thạch của con "ngựa chín hồng mao". Bởi vì nó chưa bao giờ tồn tại trong thế giới vật lý khách quan.

Nhưng nó đã tồn tại trong thế giới tưởng tượng của chúng ta, và thế là đủ. Người Việt cổ không cần một con ngựa chín bờm đỏ bằng xương bằng thịt để chinh phục thiên nhiên; chúng ta chỉ cần một câu chuyện đủ sức thuyết phục về nó.