Cuộc tranh cãi quanh chuyện homeschooling ở Việt Nam hiện nay thực chất không phải là chuyện học ở trường hay học ở nhà. Nó là cuộc va chạm trực diện giữa hai triết lý giáo dục đã giằng co suốt lịch sử Đông - Tây: giáo dục là đúc một con người vừa vặn với cái khuôn của xã hội hay đánh thức một bản thể độc lập biết tự tìm đường đi cho mình?

Ba từ “vô thừa nhận” nghe mới lạnh lùng làm sao. Ngày xưa, người ta dùng cho những phận đời sinh ra không có tên trong gia phả. Ngày nay, nó lại được dùng để gọi những đứa trẻ học tại nhà. Homeschooling, những tâm hồn vẫn lớn lên mỗi ngày, vẫn đọc sách, giải toán, ca hát và ước mơ, nhưng đứng trước cánh cửa hành chính của hệ thống văn bằng quốc nội thì bỗng hóa thành người tàng hình. Cuộc tranh cãi quanh chuyện homeschooling ở Việt Nam hiện nay thực chất không phải là chuyện học ở trường hay học ở nhà. Nó là cuộc va chạm trực diện giữa hai triết lý giáo dục đã giằng co suốt lịch sử Đông - Tây: giáo dục là đúc một con người vừa vặn với cái khuôn của xã hội, hay là đánh thức một bản thể độc lập biết tự tìm đường đi cho mình?

Nếu lùi lại một bước để nhìn vào lịch sử, chúng ta sẽ bắt gặp một sự thật: phần lớn những bộ óc vĩ đại nhất đều trưởng thành từ những hình thức... “vô thừa nhận” của quy chuẩn trường lớp hiện đại.

Hãy thử ghé thăm lớp học của Khổng Tử dưới gốc cây đàn bên nước Lỗ hơn 2500 năm trước. Ba ngàn môn đệ tìm đến, mỗi người mang một nỗi ưu tư riêng, và người thầy vĩ đại ấy chưa bao giờ trả lời hai học trò bằng cùng một đáp án. Trong sách Luận Ngữ, Tử Lộ hỏi: “Nghe được điều phải, có nên làm ngay không?”, Khổng Tử gạt đi: “Còn có cha và anh, sao lại làm ngay được?”. Ngay sau đó, Nhiễm Hữu hỏi đúng câu hỏi ấy, Khổng Tử lại giục: “Nghe được thì làm ngay đi!”. Học trò ngơ ngác hỏi cớ làm sao, ông mới thong thả cắt nghĩa: Nhiễm Hữu vốn nhút nhát nên phải hích cho tiến tới, Tử Lộ vốn hiếu thắng nên phải ghìm cho chậm lại. Triết lý giáo dục phương Đông khởi đi từ “nhân tài thi giáo”, tùy theo căn cơ của từng người mà gieo hạt. Cây thông trên đỉnh núi cần gió sương, nhánh lan trong thung lũng cần bóng râm.

Truyền thống khoa bảng Việt Nam, tính từ khoa thi đầu tiên năm 1075 dưới triều Lý cho đến đầu thế kỷ hai mươi, dù lấy trường thi làm nơi tuyển chọn nhân tài cho triều đình, nhưng cái gốc của sự học vẫn nằm ở mái hiên nhà thầy đồ làng, ở sự tự học bên ánh đèn dầu, nơi người học trò tìm đến chữ nghĩa để “kiến tánh”, để thấu lẽ làm người trước khi bước vào chốn quan trường. Lão Tử và Trang Tử thậm chí còn đi xa hơn khi cảnh báo về sự cắt gọt của quy phạm: lấy cái cẳng dài của con hạc mà chặt bớt cho bằng cái chân ngắn của con vịt, ấy là làm khổ cả vịt lẫn hạc.

Ở bờ bên kia của địa cầu, Socrates cũng chẳng mở trường. Ông đi chân đất ra quảng trường Athens, trò chuyện với người thợ đóng giày, nhà chính trị, gã thanh niên. Ông tự nhận mình chỉ là một “bà đỡ”. Bà đỡ không sinh con thay cho sản phụ, càng không nhét một đứa trẻ từ bên ngoài vào bụng người mẹ. Bà đỡ chỉ kiên nhẫn giúp cái mầm sống vốn đã nằm sẵn trong lòng người được chào đời bình an. Đến thế kỷ mười tám, Jean-Jacques Rousseau viết Émile hay là về giáo dục, mở đầu bằng một câu: “Mọi sự đều tốt đẹp khi rời bàn tay Tạo hóa; mọi sự đều thoái hóa trong bàn tay con người”. Rousseau tưởng tượng ra việc đưa cậu bé Émile rời xa những thiết chế rập khuôn của thành thị để đứa trẻ học địa lý bằng cách tự tìm đường trong rừng, học vật lý qua ánh nắng và dòng suối, học đạo đức từ những va đập thật sự của đời sống. Sang thế kỷ hai mươi, John Dewey đúc kết ngắn gọn: “Giáo dục không phải là sự chuẩn bị cho cuộc sống. Giáo dục chính là cuộc sống”.

Khi các quốc gia hiện đại bước vào kỷ nguyên công nghiệp hóa, trường học dần rời xa hình bóng bà đỡ của Socrates hay gốc cây đàn của Khổng Tử để mang dáng dấp của một dây chuyền sản xuất. Ở đó, mười hai năm phổ thông được chia thành từng ô vuông vức. Vài chục đứa trẻ cùng ngồi nhìn về một tấm bảng, cùng mở một trang sách, cùng xúc động trước một bài văn mẫu. Đòi mọi đứa trẻ có nhịp điệu tâm hồn khác nhau phải trưởng thành theo cùng một tốc độ cũng khôi hài chẳng khác nào ông chủ tiệm may chỉ cắt đúng một cỡ áo duy nhất, rồi bắt khách hàng ai gầy thì phải độn bông, ai béo thì phải nhịn ăn để mặc vừa chiếc áo.

Chính sự chật chội của chiếc áo đồng phục ấy đã đẩy nhiều gia đình tìm đến homeschooling. Người ta thương đứa trẻ mới lên bảy đã oằn vai dưới chiếc cặp nặng trĩu, thương ánh mắt tò mò bị dập tắt bởi những đáp án đóng khung, thương tuổi thơ bị đánh cắp trong những ca học thêm nối dài từ chiều sang tối. Khát vọng trả lại cho con bầu trời tự do ấy là một khát vọng chân chính và đáng trọng.

Nhưng những người lo ngại trước làn sóng giáo dục tại gia không phải không có lý. Triết học phương Đông đặt chữ “Nhân” làm gốc của con người, mà chữ “Nhân” (仁) trong Hán tự được ghép bởi bộ “nhân” là người và chữ “nhị” là hai. Con người chỉ thực sự thành người khi đứng cạnh người khác, soi mình vào tha nhân, cọ xát với những khác biệt và học cách chung sống với cộng đồng. Ở phương Tây, trường học không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức. Trường học là không gian chuyển tiếp đầu tiên đưa đứa trẻ bước ra khỏi cái kén gia đình để bước vào thế giới công cộng.

Khi một gia đình đóng cửa tự dạy con mà thiếu đi sự chuẩn bị về sư phạm lẫn một không gian giao tiếp xã hội đủ rộng, mái nhà rất dễ biến thành một ốc đảo. Ở đó, đứa trẻ có thể nói tiếng Anh như gió, giải toán quốc tế như chớp, nhưng lại ngơ ngác trước giọt mồ hôi của người lao động bên đường, lúng túng khi phải chia sẻ một chiếc ghế với kẻ yếu thế hơn mình, và dễ gãy vụn khi bước ra cuộc đời không có bố mẹ làm tấm đệm đỡ. Một ngôi trường tồi có thể làm thui chột cá tính. Nhưng một gia đình cực đoan cũng có thể bóp nghẹt đứa trẻ nhân danh tình thương.

Tại sao homeschooling ở Việt Nam lại rơi vào cảnh “vô thừa nhận”? Và ai đang sợ ai trong câu chuyện này?

Có một căn bệnh nhận thức của con người hiện đại: chúng ta đánh đồng Schooling (việc đến trường) với Education (sự giáo dục). Khi một hệ thống quản lý chưa phân biệt được cái vỏ hình thức (ngồi đủ mười hai năm trên ghế nhà trường) với cái ruột thực chất (năng lực tư duy và nhân cách của một công dân), hệ thống ấy sẽ chọn cách dễ nhất để giữ trật tự: chỉ cấp giấy thông hành cho những ai đi qua đúng chiếc cổng có người gác của mình. Sự “vô thừa nhận” đối với homeschooling, nhìn vào tận đáy tâm thức quản trị, không hẳn là nỗi lo đứa trẻ bị thất học, mà là sự lúng túng, thậm chí là nỗi bất an, trước những cá nhân trưởng thành ngoài tầm kiểm soát của khuôn đúc. Thế giới văn minh đã giải bài toán này từ lâu bằng một nguyên tắc: Nhà nước kiểm định đầu ra thông qua các kỳ thi độc lập và bảo vệ quyền trẻ em khỏi sự bỏ bê, chứ không độc quyền con đường đi đến tri thức ấy. Tagore từng bỏ học vì nghẹt thở giữa bốn bức tường trường lớp, để rồi trở thành nhà thơ đoạt giải Nobel và dựng nên ngôi trường Santiniketan học dưới bóng cây xanh. Nếu áp thước đo hành chính, hẳn cậu bé Tagore năm nào cũng chỉ là một kẻ “vô thừa nhận”.

Nhưng mặt khác, cũng phải đặt một câu hỏi nghiêm túc cho chính những bậc cha mẹ đang kéo con về nhà: Quý vị đang thực sự giải phóng đứa trẻ khỏi cái khuôn của nhà trường, hay chỉ đang thay thế cái khuôn của bộ máy bằng một cái khuôn khác mang tên giấc mơ và sự kiêu hãnh của chính mình? Giáo dục đích thực là giúp tâm trí con người thoát khỏi mọi nỗi sợ hãi và khuôn mẫu, kể cả khuôn mẫu của cha mẹ. Nếu đưa con rời khỏi bốn bức tường lớp học chỉ để nhốt con vào bốn bức tường kỳ vọng của gia đình, biến đứa trẻ thành dự án thử nghiệm cho cái tôi khác biệt của người lớn, thì đó không phải là tự do.

Trong triết lý Thiền có hình ảnh ngón tay chỉ mặt trăng. Ngón tay cần thiết để người ta biết hướng mà nhìn, nhưng ngón tay không bao giờ là mặt trăng. Trường học chính quy hay giáo dục tại gia cũng chỉ là hai ngón tay khác nhau cùng chỉ về một vầng trăng duy nhất: sự trưởng thành tự do và sáng suốt của một con người.

Khi chúng ta còn mải tranh luận xem ngón tay nào hợp pháp hơn, ngón tay nào hiệu quả hơn, thì những đứa trẻ vẫn lớn lên. Một nền giáo dục trưởng thành và bao dung sẽ không bắt mọi đứa trẻ phải nhìn trăng qua cùng một ô cửa sổ, cũng không để bất kỳ đứa trẻ ham học nào bị “vô thừa nhận”. Bởi lẽ, tờ bằng cấp đóng dấu đỏ có thể cho một người chỗ đứng trong hồ sơ nhân sự, nhưng chỉ có sự thừa nhận của cuộc đời, trước một trí tuệ biết tự tư duy và một trái tim biết rung động, mới cấp cho con người tấm hộ chiếu thật sự để đi hết kiếp nhân sinh.