Trong con mắt hau háu của thằng nhóc là tôi, nồi thịt đông đâu chỉ là một món ăn. Nó là cả một thứ phép thuật diệu kỳ, còn bà chính là một bà tiên mặc áo nâu sờn, đang dùng cả mùa đông để luyện phép.

Gió bấc ràn rạt lùa qua rặng tre ngà, cọ vào nhau kêu cọt kẹt như tiếng võng người già khó ngủ. Mấy tàu lá chuối rách tướp sau vườn lật phật rên rỉ dưới vòm trời xám xịt, sà xuống thấp tịt như muốn đè rập cả ngọn xoan đào. Trời rét ngọt. Cái rét luồn qua khe liếp vách đất, cấu rúc vào da thịt. Trẻ con chúng tôi thu lu như bầy chim sẻ trúng gió, còn con chó Vàng thì cuộn tròn như cái chổi rơm rụng góc bếp, giấu nhẹm cái mũi ươn ướt, thở khò khè.

Nhưng ngộ thay, giữa cái tiết trời sương giá nẻ toác cả gót chân ấy lại là lúc mũi tôi đánh hơi thấy mùi Tết. Ở quê tôi ngày trước, Tết không bắt đầu từ tiếng pháo đì đùng hay tờ lịch đỏ chót vứt lăn lóc. Tết lách rách len vào nhà từ ánh lửa bập bùng và tiếng dao thớt lốc cốc dưới chái bếp ám bồ hóng của bà. Bà tôi đang rục rịch nấu nồi thịt đông.

Trong con mắt hau háu của thằng bé lên bảy là tôi, nồi thịt đông đâu chỉ là một món ăn. Nó là cả một thứ phép thuật diệu kỳ, còn bà chính là một bà tiên mặc áo nâu sờn, đang dùng cả mùa đông để luyện phép.

Bà tôi nhỏ thó, còng còng ngồi trước cửa lò. Mùi mồ hôi, mùi trầu cau quện với mùi khói rạ tạo thành một thứ hương vị quê kiểng nức nở. Ngọn lửa rơm cắn vào củi gộc nổ lép bép, hắt ánh đỏ hồng lên gò má nhăn nheo chi chít đồi mồi của bà.

Nguyên liệu luyện phép lỉnh kỉnh lắm. Bà thái những miếng thịt chân giò ửng hồng, lẫn mỡ lẫn nạc, và dứt khoát phải có thêm mớ bì lợn cạo trắng ởn. Bà bảo: "Thịt đông mà thiếu bì lợn thì như ăn trầu thiếu vôi con ạ. Bì nó dẻo quẹo, đun kỹ mới sinh ra nhựa, quấn lấy nhau thành một khối, chúng nó mới không bỏ đi chơi lổng chổng". Rồi bà thả vào một nắm mộc nhĩ thái chỉ. Nhìn buồn cười lắm, mấy cái mộc nhĩ răn rúm, đen thui xỉn màu, thế mà ngâm nước vo gạo ấm một lúc bỗng cựa mình, nở bung xòe ra như những cái tai yêu tinh nhí ngoan ngoãn. Lại thêm cả một vốc hạt tiêu sọ đập giập, nom như những hòn bi ve đen bóng đang lặn ngụp dưới nước.

Lửa liếm láp quanh đáy cái nồi gang sứt quai. Nước dùng bắt đầu sôi "lục bục... lục bục", phì phò thở ra những vệt khói mỏng tang. Cái mùi nước mắm cốt dầm dề quyện với mỡ lợn béo ngậy, hăng hắc vị tiêu sọ bốc lên nghi ngút, luồn qua mái gianh bay ra tận khoảng sân gạch. Con chó Vàng đang ngủ gật cũng phải nghển cổ, chun mũi khịt khịt.

Bà tôi tay móm mém nhai trầu, tay cầm chiếc muôi nhôm thủng lỗ chỗ, kiên nhẫn gạn từng váng bọt nổi lềnh bềnh. Bà hớt nhẹ nhàng, cẩn thận như người ta vớt từng cọng rác rụng trên mặt giếng khơi. "Phải hớt cho kì sạch bọt cháu ạ, thì nước nó mới trong veo, bát thịt mới sáng sủa, ăn nó mới thanh tịnh cái bụng". Tôi chả hiểu thanh tịnh là gì, chỉ biết ngồi xổm hơ đôi bàn tay nẻ mốc thếch trên ngọn lửa, nuốt nước bọt cái ực.

Khi thịt đã nhừ tơi, vắt kiệt cả mùi thơm ra bầu không gian đặc quánh vì rét, bà múc ra những cái bát chiết yêu mẻ miệng. Nhưng ngộ lắm, thịt đông nó hay làm nũng, không chịu cho người ta ăn ngay. Nó vòi vĩnh đòi gặp ông Mùa Đông.

Đêm ba mươi Tết, trời tối như mực, sương muối giăng mờ mịt, lạnh buốt thấu xương. Bà khệ nệ bê mâm bát hãy còn bốc khói nghi ngút ra, đặt chễm chệ trên bệ bể nước mưa ngoài hiên. Tôi rúc trong cái chăn bông sực mùi băng phiến, trằn trọc dỏng tai nghe tiếng ễnh ương kêu ọp ạp ngoài bờ ao, thầm tưởng tượng ra cảnh ông gió bấc đang từ trên mây sà xuống. Ông phồng má hà hơi sương giá, tết những sợi nước dùng tơi tả khói lại với nhau thành một khối pha lê. Đất trời đang ủ cái buốt giá vào từng bát thịt, để sáng mai làm nốt một cuộc biến hình.

Sáng mùng Một, khói nhang trầm vương vất. Bà bê mâm thịt vào nhà. Chao ôi, phép màu hiện ra thật rồi! Bát canh lõng bõng tối qua nay đã đông cứng, im lìm, ngoan ngoãn. Bà dùng mũi dao lách nhẹ, úp ngược cái bát xuống đĩa hoa con gà. "Pốp" một tiếng. Một khối ngọc phách trong vắt, núng na núng nính rơi ra. Lớp mỡ trắng xốp phau phau đọng trên cùng như một vệt tuyết mỏng. Dưới lớp băng hổ phách ấy, soi rõ mồn một từng thớ thịt hồng hào, vài cánh mộc nhĩ vằn vện và những hạt tiêu lấm tấm lơ lửng như sao sa bị nhốt trong tảng băng khổng lồ.

Đẹp đến nỗi tôi cứ ngồi ngẩn tò te mà nhìn, chẳng nỡ đưa đũa gắp.

Bà xới cho tôi bát cơm gạo tám xoan bốc khói ngùn ngụt. Tôi xắn một miếng thịt đông đặt lên. Sự kỳ diệu bắt đầu. Hơi ấm của hạt gạo mới làm miếng thạch sương giá khẽ rùng mình, từ từ tan chảy, rưới một lớp mỡ màng xuống tận đáy bát. Đưa vào miệng, cái mát lạnh buốt chân răng lập tức vỡ òa thành vị ngọt lịm. Thịt nhừ tơi mềm rụp, mộc nhĩ nhai giòn sần sật vui tai, hạt tiêu cắn vỡ cay xộc lên mũi. Thêm một củ hành muối chua rôn rốt nhai trệu trạo nữa. Nóng và lạnh, béo ngậy và chua thanh cứ đánh nhau bùm bụp trong vòm miệng, đẻ ra một thứ mùi vị mà cả đời tôi gọi đó là linh hồn của Tết quê. Cứ thế, cả một mùa đông rét mướt bỗng chốc hóa thành mùa xuân ấm sực râm ran.

Bóng câu qua cửa sổ, những mùa lá rụng cứ tơi bời bay đi. Thằng bé hau háu bên bếp lửa ngày nào giờ đã lớn tồng ngồng, bôn ba nơi phố thị ồn ào. Bà tôi cũng đã hóa thành đám mây trắng xốp, lững lờ trôi về cõi Phật từ một chiều sương giăng xa vắng lắm.

Bây giờ nhà nào cũng sắm cái tủ lạnh to bự chảng. Người ta nấu thịt đông quanh năm, nhét tọt vào ngăn mát dăm ba tiếng là đông cứng ngắc. Tiện thì tiện thật. Nhưng sao gắp miếng thịt đông giữa chốn phồn hoa đưa lên miệng, tôi cứ thấy trơn tuột, vô hồn và nhạt hoét.

Nó thiêu thiếu đi cái hơi thở ràn rạt của gió bấc, thiếu cái mùi khói rơm ngai ngái cay xè mắt, thiếu sự gạn đục khơi trong chắt chiu từ chiếc muôi nhôm mẻ. Và nhất là, vắng bặt đôi bàn tay nhăn nheo, lấm tấm đồi mồi của bà cẩn mẫn bê bát thịt đem ủ sương trong đêm trừ tịch giá buốt... Mới hay, bát thịt đông xưa trong vắt không chỉ vì ngậm sương đêm, mà nó trong vì được chưng cất từ muôn vàn giọt thương, giọt nhớ của lòng bà.

Ngoài kia, gió mùa Đông Bắc lại xôn xao đập cửa kính nhà cao tầng. Tự nhiên khóe mắt tôi cay xộc. Thèm quá một tiếng lách tách củi cháy, thèm được thu lu bó gối bên bếp lửa rơm, chờ bà múc cho lưng bát "ngọc mùa đông" trong tiếng cười hiền từ, móm mém...