(Tản mạn nhân ngày nhạc sĩ Phạm Tuyên bước sang tuổi 97. Nhạc sĩ Phạm Tuyên sinh ngày 12.01.1930)

1.

Thưa bạn,

Có bao giờ bạn tự hỏi thời gian có màu gì không? Với tôi, những ngày này, thời gian có màu của nắng. Cái nắng hanh hao của mùa đông Hà Nội, hay cái nắng "mưa trong nắng đục" của dòng An Cựu xa xôi, tôi cũng không rõ nữa. Chỉ biết rằng, khi nhìn vào nụ cười của người nhạc sĩ già - người đang ngồi an nhiên đếm những hạt chuỗi thời gian để bước sang tuổi chín mươi bảy - tôi thấy nắng. Một thứ nắng ấm lạ lùng, dịu dàng như bàn tay xoa nhẹ lên những vết thương của thế kỷ.

Chín mươi bảy năm. Gần trọn một thế kỷ. Nếu đời người là một dòng sông, thì dòng sông Phạm Tuyên đã chảy qua bao nhiêu thác ghềnh, bao nhiêu khúc quanh của lịch sử, để giờ đây về đến cửa biển, dòng nước ấy bỗng trở nên tĩnh lặng và trong xanh đến lạ. Người xưa nói "thất thập cổ lai hy", nay ông đã đi qua cái "hy" ấy gần ba mươi năm rồi, mà sao tâm hồn vẫn xanh như ngọn cỏ, vẫn trong veo như đôi mắt của con chim én nhỏ trong bài hát năm nào.

Tôi muốn mời bạn cùng tôi đi ngược dòng sông ấy một chút, không phải để viết lại tiểu sử - những con số khô khan ấy sách vở đã ghi đủ cả rồi - mà để "thấy". Thấy một chữ "Hiền" lấp lánh giữa những biến động của cuộc đời.

2.

Hãy bắt đầu từ một ngôi nhà.

Người ta hay nhắc đến Phạm Tuyên như một nhạc sĩ của nhân dân, nhưng ít ai để ý rằng, cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng tâm hồn ông là ngôi biệt thự Hoa Đường nằm bên bờ sông An Cựu, xứ Huế. Cái tên "Hoa Đường" nghe sao mà đẹp, mà buồn. Ở đó, có một người cha - học giả Phạm Quỳnh - người đã để lại một cái bóng quá lớn và cả những nỗi oan khiên mà lịch sử phải mất nhiều thập kỷ mới soi tỏ được.

Thường tình, khi người ta mang trong mình một nỗi đau lớn, một bi kịch gia đình gắn liền với thời cuộc, người ta dễ sinh ra oán hận. Oán hận làm cho tâm hồn chai sạn, tiếng hát cất lên nếu không bi ai sầu thảm thì cũng gào thét phẫn nộ. Nhưng Phạm Tuyên thì không. Ông chọn sự im lặng. Không phải sự im lặng của cam chịu, mà là sự im lặng của một đầm sen. Bùn ở dưới chân, nhưng hoa vẫn nở trên đầu, tỏa hương thơm ngát.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa có lần ví von rất hay, rằng Phạm Tuyên đã "biến nỗi đắng đót trong cõi lòng mình thành sắc hoa vàng". Cái triết lý sống ấy, phải chăng ông đã học được từ chính dòng sông An Cựu quê mình? Dòng sông ấy biết cách nhận vào mình cả nắng cả mưa, cả đục cả trong, để rồi cứ thế lẳng lặng chảy, lẳng lặng xanh, và lẳng lặng dâng hiến phù sa cho đời. Ông đã đi qua những ngày tháng khó khăn nhất của gia đình với một tâm thế "vô úy" như vậy. Ông không thanh minh, không oán trách. Ông trả lại cuộc đời bằng âm nhạc. Và âm nhạc của ông không có lấy một nốt nhạc thù hận. Chỉ toàn là tình yêu thương, là niềm tin, là sự trong sáng đến thánh thiện. Đó là cách trả lời ngọt ngào nhất, cao thượng nhất của một bậc trí giả.

3.

Thưa bạn,

Có một lần, vào mùa đông năm 1987, khi gió mùa đông bắc tràn về rét mướt, người nhạc sĩ ấy ngồi bên cây đàn và nhớ về cô con gái đang du học ở nước Nga xa xôi. Nỗi nhớ con, cộng với cái lạnh của trời đất, đã gợi cho ông nhớ về một câu ngạn ngữ Pháp mà ông nằm lòng từ thuở ấu thơ: "Une hirondelle ne fait pas le printemps" - Một cánh én nhỏ chẳng làm nên mùa xuân).

Người Pháp, với tư duy lý tính sắc sảo của phương Tây, dùng câu này để răn dạy người ta đừng vội lạc quan, đừng nhìn thấy một dấu hiệu nhỏ mà ngỡ là thành công lớn đã đến. Một con én thì làm được gì? Nó mong manh quá, yếu ớt quá trước bầu trời rộng lớn.

Nhưng Phạm Tuyên, với trái tim của một người Việt Nam, một người thấm đẫm cái tình của phương Đông, đã mỉm cười với câu ngạn ngữ ấy và viết lại nó theo cách của riêng mình. Ông bảo: "Một cánh én nhỏ chẳng làm nên mùa xuân", đúng vậy, nhưng "Rủ nhau én về theo làn nắng ấm dần".

Bạn thấy không? Ông không phủ nhận cái lý của người Pháp, nhưng ông thổi vào đó cái tình của người Việt. Đó là triết lý của sự cộng hưởng, của tình đoàn kết. Một con én thì cô đơn, nhưng nhiều con én cùng vỗ cánh thì mùa xuân sẽ về. Mùa xuân không phải là món quà từ trên trời rơi xuống, mùa xuân là do những cánh én "rủ nhau" mà tạo thành. Cũng như hạnh phúc, cũng như hòa bình, nó không đến từ sự ban phát, nó đến từ sự đồng lòng của triệu triệu con người nhỏ bé.

Giáo sư Cao Huy Thuần từng viết: "Một con én chỉ biết đưa thoi, mùa xuân có đến hay không, én không đặt vấn đề". Con én của Phạm Tuyên cũng vậy. Nó cứ bay, cứ hát, cứ "chấp chới" và "lấp lánh". Nó làm đẹp cho đời không phải vì nó muốn làm anh hùng, mà vì bản tính của nó là mùa xuân. Nhạc sĩ Phạm Tuyên đã sống đúng như cánh én ấy. Ông cứ cần mẫn gieo những nốt nhạc vui vào lòng đời, mặc cho thế sự xoay vần, mặc cho vinh nhục khen chê. Để rồi hôm nay, khi nhìn lại gia tài hơn 700 ca khúc của ông, ta thấy hiện lên một mùa xuân bất tận của dân tộc.

4.

Nói đến Phạm Tuyên, người ta không thể không nhắc đến "Như có Bác trong ngày đại thắng". Có lẽ đó là ca khúc ngắn nhất, giản dị nhất, nhưng lại chứa đựng sức mạnh lớn nhất trong lịch sử âm nhạc Việt Nam.

Tôi trộm nghĩ, vào cái đêm tháng Tư năm 1975 lịch sử ấy, khi cả dân tộc vỡ òa trong niềm vui thống nhất, nếu Phạm Tuyên ngồi xuống và cố viết một bản giao hưởng hoành tráng, hay một trường ca đồ sộ, thì có lẽ ông đã thất bại. Bởi vì khi niềm hạnh phúc đạt đến tột cùng, ngôn ngữ trở nên bất lực. Lúc ấy, người ta không cần triết lý cao siêu, người ta chỉ cần một tiếng reo.

Và Phạm Tuyên đã bắt được cái "tiếng reo" ấy. "Việt Nam - Hồ Chí Minh! Việt Nam - Hồ Chí Minh!". Điệp khúc ấy vang lên như một câu thần chú. Nó xóa nhòa mọi ranh giới. Nó kết nối triệu trái tim thành một nhịp đập. Đó là cái tài của người "thấy Phật" trong đời thường. Ông thấy được cái vĩ đại trong cái giản đơn. Ông hiểu rằng sự thật, chân lý thì không cần trang điểm. Nó trần trụi và mộc mạc như chính niềm vui của người nông dân cày xong thửa ruộng, như tiếng cười của đứa trẻ thấy mẹ đi chợ về.

5.

Hôm nay, ông 97 tuổi.

Ở cái tuổi này, người ta thường hay ngoảnh lại phía sau. Nhưng tôi tin, Phạm Tuyên vẫn đang nhìn về phía trước. Ông nhìn về phía những "cánh én tuổi thơ" đang lớn lên. Ông nhìn thấy sự tiếp nối.

Thưa nhạc sĩ Phạm Tuyên,

Tôi xin mượn lời của một người con yêu xứ Huế, gửi đến ông lời chúc mừng sinh nhật tuổi 97. Chúc ông mãi là "đóa sen thơm nắng hạ" của nền âm nhạc Việt Nam. Chúc cho nụ cười hiền hậu của ông cứ mãi an nhiên như thế, để chúng tôi - những kẻ hậu sinh đang mải miết chạy theo những hư danh ảo ảnh - biết đường mà tìm về. Tìm về với sự giản dị. Tìm về với tình yêu thương. Tìm về với "cánh én" của chính mình.

Bởi vì, thưa ông, và thưa bạn,

Chỉ cần trong lòng ta có én, thì mùa xuân sẽ chẳng bao giờ tàn phai.