Đạo Phật là đạo Vô ngã. Phật dạy người ta buông bỏ cái 'tôi' đầy tham sân si, cớ sao vừa lọt lòng, Thái tử Tất Đạt Đa lại bước đi bảy bước rồi dõng dạc tuyên xưng: 'Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn' (Trên trời dưới trời, chỉ có Ta là tôn quý nhất)? Lời ấy, lọt vào lỗ tai trần tục, nghe sao mà kiêu ngạo đến thế?

Khoan hãy dùng cái lý luận của đời thường để đong đếm huyền thoại. Phương Đông của chúng ta lạ lắm, chân lý hiếm khi phơi mình trên những giáo điều khô khan, mà thường khoác tấm áo lộng lẫy của thi ca và biểu tượng để bay vào cõi vĩnh hằng. Câu chuyện đản sinh ở vườn Lâm Tỳ Ni không phải là một biên niên sử, đó là một bức tranh triết học tuyệt mỹ mà mỗi nét cọ đều ẩn tàng một thông điệp.

Hãy nhìn xuống đôi bàn chân hài nhi ấy. Tại sao lại là hoa sen? Và tại sao lại là bảy bước?

Hài nhi không bước trên thảm lụa nhung gấm, cũng chẳng bay lơ lửng trên những đám mây ngũ sắc để xa lánh bụi trần. Ngài chạm bàn chân non nớt xuống mặt đất, nhào nặn cái bùn lầy tanh tao của cõi sa-bà thành những đóa sen vươn lên đỡ lấy gót ngọc. Không có bùn thì làm gì có sen? Phật giáo không khuyên người ta trốn chạy thế gian trược lụy này để nhắm mắt cầu nguyện một cõi thiên đường hư ảo. Phật giáo bảo: Hãy đứng ngay trên chính nỗi khổ niềm đau, đi vào giữa dòng sinh tử hỉ nộ ái ố mà không để tham dục cấu nhiễm. Đó là ý nghĩa của hoa sen. Ta ở trong đời, nhưng ta vượt lên trên đời.

Còn con số bảy? Trong nhãn quan của vũ trụ luận phương Đông, con người cứ mải miết trôi lăn trong sáu nẻo luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục. Sáu bước chân đầu là hình bóng của sự quẩn quanh vô tận ấy, là ngục tù của sinh sinh diệt diệt. Đến bước thứ bảy, gót chân dừng lại. Đó là bước nhảy vọt, bước bứt phá để xé toạc màn lưới vô minh. Đó là bước chân của Tự do. Tự do rốt ráo.

Và trên đóa sen thứ bảy ấy, hài nhi thiết lập một dáng đứng kỳ vĩ: Một tay chỉ trời, một tay chỉ đất.

Trời là vô hình, là chốn ngự trị của thần linh thiêng liêng. Đất là hữu hình, là thực tại nặng nề, tăm tối. Con người đứng ở giữa. Cái chỉ tay ấy vạch ra một trục vũ trụ mà trung tâm không còn là đấng Phạm Thiên hay Thượng đế tối cao nào nữa, trung tâm ấy chính là Con Người. Bằng cử chỉ ấy, Ngài không ngước mắt nhìn lên trời để quỵ lụy cầu xin sự ban ơn, cũng không cúi gằm mặt xuống đất để cam chịu thân phận cát bụi bọt bèo. Ngài đứng thẳng! Đứng giữa trời và đất để làm một Con Người trọn vẹn, kiêu hãnh và tự tại.

Chính trên cái trục ấy, âm thanh cất lên vang rền như tiếng sư tử hống: "Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn".

Chữ "Ngã" ấy làm nhiều người lấn cấn. Phải thôi, tâm trí phàm phu chúng ta vốn dĩ bị giam cầm trong một cái "tôi" chật hẹp, một bản ngã thích được khen, sợ bị chê, đầy rẫy những vết thương và ảo tưởng. Nếu hài nhi Tất Đạt Đa xưng danh cái "tôi" ấy, Ngài chỉ là một kẻ vĩ cuồng.

Nhưng cái "Ngã" cất lên giữa vườn vô ưu năm ấy là Chân ngã. Là Phật tánh. Là sự Tỉnh Thức sáng ngời vốn nằm im lìm trong tâm khảm của muôn loài.

Trong cái thời đại mà số phận con người bị đóng đinh bởi ách phân biệt giai cấp khắt khe, bị trói chặt bởi niềm tin vào những đấng siêu nhiên định đoạt họa phúc, câu nói của hài nhi sơ sinh là gáo nước lạnh buốt tạt vào sự mê muội rụt rè của nhân loại. Nó dõng dạc tuyên cáo: Không có một đấng tối cao nào ban phát vinh quang hay giáng hạ đọa đày. Chỉ có cái "Phật tánh" thanh tịnh, sự Tỉnh Thức nơi tự tâm con người mới là điều thiêng liêng nhất, tôn quý nhất. Tự mình thắp đuốc lên mà đi, tự mình làm hòn đảo cho chính mình.

"Duy ngã độc tôn" rốt cuộc không phải là tiếng thét của bá quyền, mà là bản Tuyên ngôn Nhân quyền đầu tiên và rực rỡ nhất của lịch sử tâm linh. Nó suy tôn phẩm giá con người lên mức tuyệt đối. Khả năng giác ngộ là quyền bình đẳng của vạn loại. Bạn là Phật sẽ thành. Khi đập tan được cái vọng ngã giả tạp, đi đến tột cùng của Vô ngã, người ta mới hiển lộ được cái Đại ngã thong dong, ôm trọn cả thái hư.

Nhà triết học René Descartes của phương Tây từng reo lên: "Tôi tư duy, nên tôi tồn tại" (Cogito, ergo sum), lấy lý trí làm chiếc neo định vị sự hiện hữu của con người. Còn vị đạo sư phương Đông dưới gốc cây vô ưu cách đó hơn hai ngàn năm thì mỉm cười qua một biểu tượng sâu thẳm: "Tôi tỉnh thức, nên tôi tự do". Cái vĩ đại và nhân bản của phương Đông nằm ở đó.