Một người cha ngày xưa quỳ lạy người thầy của con mình trước bàn thờ Khổng Tử. Một học sinh ngày nay dồn cô giáo vào góc tường rồi buông lời thóa mạ. Hai hình ảnh ấy không chỉ cách nhau vài trăm năm lịch sử, mà là một cú rơi tự do của trật tự tinh thần. Khi văn hóa tôn sư trọng đạo bị trục xuất khỏi học đường, giáo dục thoái hóa từ chỗ cứu rỗi tâm hồn thành một cuộc mua bán, nơi kẻ mua sẵn sàng hành hung người bán nếu không hài lòng.

Trong nghi thức giáo dục cổ truyền Việt Nam, ngày đứa trẻ bắt đầu đi học nhất định cần có một nghi lễ có tính chất khai tâm: Lễ Bái Sư.

Người cha sắm một cơi trầu, chai rượu, con gà, đĩa xôi, đích thân dắt con đến nhà của thầy. Trước hương án trang nghiêm, người cha, trụ cột của một gia đình, phủ phục lạy thầy bốn lạy. Cái lạy ấy mang một sức nặng. Người cha không quỳ lạy một cá nhân bằng xương bằng thịt để cầu xin điều gì. Ông đang quỳ lạy trước Đạo, tự nguyện trao quyền rèn giũa cốt cách đứa con ruột thịt cho người thầy.

Đứng sau lưng cha, đứa trẻ nhìn thấy tấm lưng người sinh thành uốn cong xuống đất. Cái nhìn ấy găm vào tâm khảm một nhận thức để đời: Thầy là hiện thân của Đạo lý.

Trẻ con thời nào cũng có những đứa ngỗ ngược, nghịch như quỷ sứ, trèo cây bẻ cành, trốn học câu cá, cãi lời cha mẹ. Thế nhưng, chỉ cách nay chưa đến nửa thế kỷ, ngay cả những đứa trẻ bất trị nhất cũng chưa từng xuất hiện một mảy may ý nghĩ xúc phạm thầy giáo.

Khi đứng trước ngọn roi dâu của thầy, học trò có thể run sợ, nhưng trong ánh mắt không có sự hận thù. Chúng hiểu đòn roi ấy là quai búa của người thợ rèn đang nắn lại một thanh sắt cong queo cho thành hình một con người.

Sử sách triều Trần còn lưu lại câu chuyện khi Chu Văn An từ quan về ở ẩn. Học trò của ông nhiều người đã đỗ đạt làm quan to trong triều. Trong đó Phạm Sư Mạnh giữ chức Nhập nội Hành khiển, quyền thế tương đương bậc Tể tướng.

Mỗi lần về thăm thầy, vị đại thần xuống ngựa hạ kiệu dưới chân núi, tự mình đi bộ lên thảo am, vận áo vải mộc mạc như thuở hàn vi. Đến nơi, ông quỳ gối dưới thềm thấp nghe thầy răn dạy. Hôm nào Chu Văn An nghiêm nét mặt, trách phạt vì triều chính có điều chưa tròn, vị quan lớn ấy nghiêm cẩn vâng dạ, lạy tạ rồi lui về.

Hành động quỳ gối của Phạm Sư Mạnh là sự phủ phục tự nguyện của quyền lực trước đạo đức và lễ nghĩa. Đó chính là “Tiên học lễ, hậu học văn”. Khổng Tử nói: “Bất học Lễ, vô dĩ lập” - không học Lễ, lấy gì mà đứng vững. Lễ không phải là nghi thức trói buộc con người. Lễ, ở tầng mức nguyên sơ và thuần khiết nhất, chính là ngữ pháp của sự chung sống.

Một đứa trẻ cúi đầu, đan hai tay trước ngực khi chào thầy không phải vì sợ hãi. Động tác cúi xuống ấy là một bài học cho cái tôi thu nhỏ lại. Xưa kia, thầy đồ trường làng dạy học trò quét sân, mài mực trước khi dạy viết chữ Nhân (人). Mài một thỏi mực cho ngay ngắn là mài đi những góc cạnh xốc nổi của tâm tính. Văn chương, tri thức là hoa trái trổ ra sau. Rễ cây cắm sâu dưới lòng đất phải là Lễ.

Thế nhưng, trường học đương đại dường như đang lật ngược hoàn toàn thứ tự ấy. Chúng ta đang trong cơn sốt “Tiên học văn, hậu học… tất cả những gì thời thượng”.

Phụ huynh cho con vào các trường quốc tế, trường chuyên lớp chọn như các gói đầu tư sinh lời, cho mình cái quyền của một khách hàng. Khi lớp học bị biến thành cái chợ và tri thức bị đóng gói thành món hàng, sẽ không ngạc nhiên khi thấy người mua giận dữ đòi đập phá quầy tính tiền khi dịch vụ không làm họ thỏa mãn.

Chưa bao giờ vị thế của người thầy lại trở nên mong manh và đơn độc đến thế.

Năm 2023, một nhóm học sinh lớp 7C tại Trường THCS Văn Phú tỉnh Tuyên Quang (cũ) đã khóa cửa lớp, dồn cô giáo vào góc tường, buông lời thô tục và ném dép trúng đầu khiến cô ngất xỉu. Học sinh bóp cổ cô giáo, học sinh dùng hung khí tấn công thầy giáo… là những tin tức dễ dàng tìm thấy.

Năm 2018, tại Trường tiểu học Bình Chánh tỉnh Long An (cũ), khi xảy ra xung đột, phụ huynh hùng hổ kéo đến trường, bắt cô phải quỳ gối xin lỗi con mình. Cái lạy thiêng liêng thuở xưa nay trở thành cái quỳ nhục nhã của thầy cô giáo.

Sự lo lắng là có thật, hiển hiện như một vết thương mưng mủ. Nhưng liệu chúng ta có nên buông xuôi tuyệt vọng, hay hoài cổ đòi đưa mô hình trường làng xưa trở lại? Tuyệt nhiên không!

Thế giới thay đổi, giáo dục phải chuyển mình. Thế giới phẳng không chấp nhận lối tư duy khép kín, giáo điều. Điều cốt lõi không phải là đập bỏ chữ “Văn” hiện đại để quay về với chữ “Lễ” cổ hủ, mà là tái định nghĩa chữ “Lễ” trong thời đại mới.

Lễ của thế kỷ 21 là sự tôn trọng khác biệt, là sự thấu cảm và xót xa trước nỗi đau của đồng loại dù cách nhau nửa vòng trái đất. Lễ là văn hóa giới hạn, biết dừng lại trước sự cám dỗ. Lễ là lòng trắc ẩn đối với người mẹ trái đất.

Ở góc nhìn này, sự lạc quan bắt đầu nhen nhóm. Chúng ta thấy những dòng chảy ngầm đầy sức sống của một nền giáo dục nhân bản đang âm thầm tự chữa lành.

Đó là những ngôi trường bắt đầu đưa tiết học “Hạnh phúc” và thực hành tỉnh thức vào chương trình giảng dạy, nơi học sinh được học cách nhận diện cảm xúc, học cách nói lời cảm ơn và xin lỗi một cách chân thành nhất.

Đó là những bạn trẻ gen Z, thế hệ thường bị dán nhãn là sống ảo và vô cảm, lại chính là những người khởi xướng các phong trào bảo vệ môi trường, cứu trợ động vật hoang dã và dấn thân vào các vùng sâu vùng xa để dạy học cho trẻ em nghèo. Tinh thần phụng sự cộng đồng ấy chính là sự hiển lộ tuyệt đẹp nhất của chữ Lễ thời hiện đại: Lễ không chỉ hướng lên bề trên, Lễ còn mở rộng lòng mình ra với vạn vật chung quanh.

Giáo dục không phải là một chiếc bình để nhồi nhét cho đầy kiến thức mà là một ngọn lửa cần được thắp lên. Ngọn lửa ấy chỉ bùng cháy rực rỡ khi nó có ôxi của đạo học và đạo làm người. Cái lạy tạ thầy đồ của người cha xưa hay cái cúi đầu quỳ gối dưới am tranh của quan Nhập nội Hành khiển Phạm Sư Mạnh không hề làm họ lùn đi. Ngược lại, chính khoảnh khắc một con người biết hạ thấp cái tôi trước Đạo lý, là khoảnh khắc phẩm giá của họ được nâng lên cao nhất.