Cớ sao chốn thiền môn vốn từ bi, rộng mở đón thập loại chúng sinh, mà lại bày ra cái luật lệ ngay từ phút đầu tiên gót chân chạm thềm chùa? Rằng bước qua cổng tam quan, phải đi vào bằng cửa bên phải, và lúc trở ra phải rẽ lối bên trái. Tuyệt nhiên không được đi cửa giữa. Đã xả bỏ bến mê, bước vào cõi tịnh, cớ sao còn rạch ròi phải trái, vào ra?

Ở đời, phàm là nếp nhăn của thời gian, là di sản của tiền nhân, đâu có cái gì vô tình rườm rà. Cái cổng tam quan rêu phong không chỉ làm ranh giới giữa cõi phàm xôn xao và cõi thánh tịch mặc. Đó là một bài pháp thoại vô ngôn. Đó là triết lý thì thầm, ngay từ bước chân chánh niệm đầu tiên.

Tam quan là ba cửa. Lối giữa nhà Phật gọi là Đại môn hay Trung quan. Cửa ấy tượng trưng cho con đường Trung đạo, không kẹt vào "có", chẳng vướng vào "không". Lối giữa chỉ mở để rước Phật, rước kinh, rước thánh nhân. Còn chúng ta? Ta là những lữ khách phàm phu, gót chân lấm đầy bụi trần ai, vai trĩu nặng nghìn cân hỉ nộ ái ố. Cái "ngã" của ta to đùng. Đi đâu ta cũng muốn đi chính giữa, đứng đâu ta cũng muốn làm rốn của vũ trụ. Nhưng đến thềm chùa, tự nhiên ta phải thu lại, nép mình bước vào từ cánh cửa nhỏ bên hông. Cái cúi đầu trước cửa hẹp ấy đẹp làm sao! Đó là sự rụng xuống của kiêu mạn. Đạo học, bắt đầu từ một dáng điệu nhún nhường như thế.

Nhưng hạ mình rồi, sao lại phải phân biệt rạch ròi "vào phải, ra trái"? Người đời chuộng phong thủy, thích mượn câu "Nhập Thanh Long, xuất Bạch Hổ", đi vào cửa rồng để đón điềm lành, ra cửa hổ để xua đi tai ương. Nhưng triết lý từ bi đâu có quẩn quanh trong việc cầu phúc lánh họa. Đằng sau sự sắp đặt tĩnh lặng ấy là một ý nghĩa diệu kỳ của tánh Không.

Cánh cửa bên phải từ ngoài nhìn vào nhà Phật gọi là Giả quan. Chữ "giả" không mang nghĩa là dối trá lọc lừa, mà là giả tạm, là thế giới hữu vi do nhân duyên hòa hợp mà thành. Khi bước vào chùa từ cánh cửa ấy, người ta được quyền mang theo tất thảy cái "Có" lỉnh kỉnh của đời mình. Mang theo tấm thân tứ đại nhọc nhằn. Mang theo nỗi lo toan cơm áo, vết thương lòng rỉ máu, mang theo sự đố kỵ hờn ghen, và cả những tham vọng lao xao chưa ngủ. Chúng ta đi qua bậu cửa với một gánh nặng oằn vai. Phật ngồi đó, trên đài sen, mỉm cười đón lấy tất cả. Phật chẳng chê cái trần tục ấy, bởi không có bùn làm sao có sen? Không ôm lấy phiền não, lấy đâu ra chất liệu để bừng ngộ?

Vào chùa rồi, thắp một nén hương. Quỳ xuống. Nghe một tiếng chuông "boong" rơi thong thả làm vỡ đôi sự im lặng. Khói trầm bảng lảng. Bao nhiêu xôn xao xô bồ bỗng lùi lại ngoài hiên. Cái tâm lăng xăng lắng xuống. Trong sát na ấy, bỗng nhận ra vinh hoa hay tủi nhục ngoài kia, rốt cuộc cũng chỉ là bọt nước, có đó rồi không đó.

Rồi chúng ta xá Phật, quay gót ra về. Lần này, không dẫm lại lối cũ. Vị sư già đang thong thả quét lá bồ đề nơi sân gạch mỉm cười chỉ lối ra ở cánh cửa bên trái. Cánh cửa ấy mang tên Không quan.

Vào bằng cửa Giả, ra bằng cửa Không. Sự hoán chuyển ấy diệu kỳ biết mấy! "Không" ở đây chẳng phải là thái độ chối bỏ cuộc đời. "Không" là buông xả, là thấu tỏ vô ngã. Bước ra lối ấy để làm gì? Để chắp tay gửi lại dưới đài sen toàn bộ những gánh nặng mà lúc nãy chúng ta khệ nệ mang vào. Trút bỏ sự bực dọc. Cởi trói những sân si. Kẻ bước ra khỏi cổng chùa lúc này không còn là kẻ nhọc nhằn vừa bước vào trước đó nữa. Trở lại với đời bằng một đôi vai nhẹ bẫng, một cõi lòng rỗng rang, không vướng mắc, chẳng chấp nhặt. Đi vào mang theo trần ai, đi ra mang theo nụ cười.

Vãn cảnh chùa, phải biết lối vào, biết nẻo ra.

Biết lối vào lối ra, sâu xa hơn cả chuyện đi đứng bề ngoài, chính là biết rõ bước chân mình đang đặt ở đâu. Nhà Phật gọi đó là chánh niệm. Cuộc đời này, ngẫm cho cùng, cũng là một cánh cổng, bão giông quá và cũng quyến rũ quá, con người ta rất dễ đi lạc. Người đời khổ, phần nhiều là vì không biết nẻo ra. Trong ái tình, trong danh vọng, trong những cuộc tranh đoạt hơn thua, người ta hăm hở xô đẩy nhau để tìm cách chen chân vào. Nhưng khi bế tắc, đổ vỡ, lại loay hoay khóc lóc chẳng biết lối nào để bước ra. Kẻ không biết lối ra là kẻ tự xây nhà tù giam hãm chính mình trong quá khứ và ân oán. Trí tuệ là biết buông tay đúng lúc. Từ bi với chính mình là biết mỉm cười rũ áo đứng lên, lách qua cánh cửa của sự nhẹ nhõm mà đi tiếp.

Vào, mang theo trần ai.

Ra, mang theo nụ cười.

Và khi ngoảnh lại nhìn cánh cửa Đại môn đang khép kín ở giữa, bỗng nhận ra: Cánh cửa Trung đạo ấy vốn dĩ chẳng bao giờ đóng cả. Khi lòng đã biết buông xả, thì cửa đã mở tung tự lúc nào.