Người ta đọc Tam Quốc thường say cái nghĩa khí ngất trời của Quan Vũ, mến cái đức nhân hậu của Lưu Bị, và thán phục trước cái trí tuệ xuất quỷ nhập thần của Gia Cát Lượng. Nhưng hôm nay bỗng dưng chẳng thiết nhìn vào những vầng hào quang chói lọi ấy nữa. Mắt tôi vấp phải một cái bóng đổ dài, lầm lũi, cô độc. Cái bóng ấy mang tên Ngụy Diên.

Bi kịch của Ngụy Diên, ngẫm ra thật xót xa và kỳ lạ. Nó không bắt đầu bằng một tội ác, một nhát gươm hay một mưu đồ. Trớ trêu thay, nó bắt đầu bằng một… khiếm khuyết sinh lý.

Ngày Ngụy Diên chém Thái thú Hàn Huyền cứu lão tướng Hoàng Trung, mở cổng thành Trường Sa đón quân Lưu Bị, đó là hành động của một kẻ trượng phu thấy việc nghĩa tất làm, mang bầu máu nóng khao khát phụng sự minh chúa. Ấy thế mà, vừa bước vào trướng, Khổng Minh - vị thánh nhân trí tuệ tuyệt luân - đã lạnh lùng thét võ sĩ lôi ra chém. Lý do? Vì ngài nhìn thấy sau gáy Ngụy Diên có "khúc xương phản trắc", phán rằng ngày sau kẻ này tất sinh làm loạn.

Đạo Phật răn dạy cẩn trọng với chữ "Chấp". Nhất thiết duy tâm tạo, vạn pháp vô thường, tâm đổi thì tướng đổi. Thế nhưng, bậc đại trí như Khổng Minh trong khoảnh khắc ấy lại vướng vào cái chấp vi tế và nặng nề nhất: chấp tướng. Khổng Minh dùng một cấu tạo xương vô tri để kết án một linh hồn chưa kịp giãi bày.

Trí tuệ của Khổng Minh bao trùm thiên hạ, nhưng ở sát na ấy, dường như trí tuệ ngài đã đánh rơi mất một giọt sương Từ Bi. Triết gia phương Tây Jean-Paul Sartre từng nói một câu ám ảnh: "Cái nhìn của kẻ khác biến ta thành đồ vật". Cái nhìn sắc lạnh của Khổng Minh đã tước đoạt đi sự tự do của Ngụy Diên, đóng đinh số phận ông vào chiếc thập giá của sự ngờ vực. Dẫu hôm ấy Lưu Bị cản lại, giữ được mạng sống cho Diên, nhưng cái sinh thể tự do thiện lương của viên tướng ấy thực ra đã bị bức tử một nửa dưới cái nhìn đầy định kiến kia mất rồi.

Và Ngụy Diên đã sống thế nào trong ngục tù vô hình của ánh mắt ấy suốt mấy chục năm ròng?

Lưu Bị cất nhắc ông làm Thái thú Hán Trung - yết hầu của Thục Hán, vượt qua cả Trương Phi. Mười năm trấn thủ, Hán Trung vững như bàn thạch. Khi Bắc phạt, ông xông pha mũi tên hòn đạn, chém tướng đoạt cờ, tóc trên đầu từ xanh chuyển sang hoa râm vì sương gió. Thử hỏi, một kẻ "mang lòng phản trắc" có thể dốc cạn máu để bảo vệ cơ đồ cho chủ suốt một thập kỷ hay không? Ngụy Diên trung thành, nhưng ông trung thành theo cách của một con chim ưng kiêu hãnh: dùng tài năng bạo liệt để chứng minh.

Thế nhưng, đỉnh điểm của tấn thảm kịch ấy lại là mưu lược Tý Ngọ cốc. Ngụy Diên hiến kế đưa năm nghìn tinh binh luồn qua khe Tý Ngọ hiểm trở, đánh úp Trường An. Một nước cờ táo bạo, rực rỡ, đầy chất lãng mạn của một thiên tài quân sự. Khổng Minh lắc đầu gạt phắt đi. Người ta bảo Thừa tướng cẩn trọng, không chuộng lối đánh phiêu lưu. Nhưng có khi nào tận sâu thẳm trong vô thức, Thừa tướng không dùng kế chỉ vì người hiến kế là... Ngụy Diên? Giao sinh mệnh ba quân cho một kẻ mang "khúc xương phản trắc", làm sao Khổng Minh an lòng?

Sự va đập ấy là bi kịch của hiện sinh. Khổng Minh là hiện thân của trật tự, của sự an toàn tuyệt đối. Ngụy Diên mang trong mình ngọn lửa hoang dã của kẻ mà Albert Camus gọi là l'homme révolté – con người nổi loạn. Nước lạnh làm sao dung nạp được lửa cuồng? Tài năng bị kìm kẹp, khát vọng bị chối từ, lại thêm cái án "phản tặc" lúc nào cũng treo lơ lửng trên đầu. Sự nghẹt thở của Ngụy Diên dưới trướng Thục Hán sâu thẳm đến nhường nào?

Rồi sao sa gò Ngũ Trượng, Khổng Minh thác. Sự ra đi của Khổng Minh lại là ngòi nổ cho cái chết của người bề tôi. Khổng Minh để lại cẩm nang, giăng sẵn lưới bủa vây mượn tay Mã Đại chém Diên.

Lịch sử chép Ngụy Diên làm phản. Nhưng tĩnh tâm mà ngẫm lại, Diên phản ai? Ông phản Thục Hán ư? Không. Ông chỉ không chịu cúi đầu trước Dương Nghi - một gã văn nhân nhỏ nhen mà ông căm ghét tột độ. Cuộc binh biến ấy, bi ai thay, không phải là mưu đồ đoạt ngôi xưng đế, mà là sự giãy giụa đầy bản năng của một cái tôi bị dồn ép đến đường cùng. Trong tâm lý học có khái niệm "lời tiên tri tự ứng nghiệm". Khi bạn coi một người là kẻ thù, bạn đề phòng họ, chèn ép họ, gạt bỏ họ suốt một đời, thì đến bước đường cùng, họ chẳng còn sự lựa chọn nào khác ngoài việc trở thành kẻ thù như bạn đã định sẵn.

Khi Ngụy Diên ngửa mặt lên trời thét lớn ba lần: "Ai dám giết ta? Ai dám giết ta? Ai dám giết ta?", người đời thường cười nhạt, cho là sự ngông cuồng rồ dại của kẻ kiêu binh tới số. Nhưng tôi lại nghe thấy đó là tiếng kêu gào thống thiết của kiếp nhân sinh vô vọng. Đó là tiếng thét vỡ òa của một con người cả đời dốc gan ruột chiến đấu để được thừa nhận. Nhát đao chém xuống, đầu Ngụy Diên rơi. Nhưng thực ra, ông đã bị giết chết từ ba mươi năm trước rồi, ngay tại cửa trướng Trường Sa năm ấy, bởi một lời phán xét.

Khép lại trang sách, sương khói của thời Tam Quốc cũng trôi dạt về cõi tịch liêu. Khổng Minh vĩ đại hay Ngụy Diên phản chủ rồi cũng thành cát bụi dưới bầu trời vô thủy vô chung. Chỉ có tình người, và nỗi đau của kiếp người là còn đọng lại.

Tôi không trách Khổng Minh, bởi vĩ nhân cũng gánh trên vai những giới hạn của con người. Tôi chỉ thở dài cho một ẩn dụ buốt nhói mang tên "chiếc gáy".

Đọc chuyện người xưa để soi bóng mình nay. Quanh ta có biết bao nhiêu "Ngụy Diên" đang chới với vươn lên nhưng bị bóp nghẹt bởi những cái nhìn định kiến? Và trong tâm của mỗi chúng ta, đã bao giờ vô tình đóng vai một "Gia Cát Lượng", nhìn vào "cái gáy" của người khác, dùng một lỗi lầm quá khứ, một khiếm khuyết hay một sự khác biệt để tự cho mình quyền kết án cuộc đời họ chưa?

Suy cho cùng, có tài ba đến đâu, mưu trí đến đâu, nếu thiếu đi một đôi mắt Từ Bi để nhìn nhận sự dị biệt, thiếu đi một nụ cười Khoan Dung để gột rửa những vết xước của đồng loại, thì thế gian này sẽ còn bao nhiêu linh hồn phải chết nham nhở dưới lưỡi gươm của định kiến?