Chỉ 4 giờ sau khi Elon Musk hứa tặng mỗi đứa trẻ Mỹ một phần SpaceX, bài đăng đã vượt 8,2 triệu lượt xem. Nghe như một món quà hào phóng, nhưng khi hơn 70 triệu cổ đông nhí cùng nắm giữ một tập đoàn, ai còn dám siết luật với nó? Từ tiểu luận năm 1797 của Thomas Paine đến Mạnh Tử và chữ Nghiệp nhà Phật, có thể đặt câu hỏi: ông chủ SpaceX đang trao tặng, hay đang thế chấp cả một thế hệ để lấy tấm khiên cho tham vọng của mình?

Mùa đông năm 1797 tại Paris, giữa những cơn địa chấn của Cách mạng Pháp, nhà tư tưởng Thomas Paine công bố một tiểu luận mang tên Công lý Điền địa. Paine đưa ra một con số cụ thể: 15 bảng Anh. Ông lập luận mặt đất, rừng cây, con suối nguyên thủy vốn là tài sản chung mà Tạo hóa ban cho toàn nhân loại. Từ ngày con người cắm hàng rào xác lập quyền tư hữu, những đứa trẻ sinh ra sau đã bị tước đoạt mất phần tư sản tự nhiên ấy. Vì thế, những người nắm giữ đất đai phải nộp vào một quỹ chung để trao cho mỗi thanh niên vừa tròn 21 tuổi đúng 15 bảng Anh, một khoản "cổ tức công dân".

Hai trăm ba mươi năm sau, mặt đất chưa quá chật, nhưng Elon Musk ngước nhìn lên khoảng không đen thẳm ngoài tầng khí quyển và lặp lại đúng đề xuất của Thomas Paine, chỉ khác là ông dịch chuyển biên giới từ mặt đất lên vũ trụ. Ông hứa trao cho mỗi đứa trẻ Mỹ một phần sở hữu của những con tàu vũ trụ chinh phục thiên hà. Nhưng hãy chú ý sự khác biệt. Năm 1797, Paine đòi giới chủ đất trả nợ cho con người vì đã lấy mất mặt đất dưới chân họ. Còn hôm nay, nhà tư bản công nghệ lại trả trước cho những đứa trẻ bằng cổ phần của một khoảng chân không. Món quà nghe hào sảng nhưng thực chất là một cuộc chuyển nhượng kỳ lạ: người ta đem cái hư không của ngày mai để thế chấp lấy niềm tin của ngày hôm nay.

Sử gia Yuval Noah Harari cho rằng loài người Sapiens thống trị địa cầu không phải vì có có sức khỏe vượt trội các loài động vật, mà vì biết thêu dệt và cùng nhau tin vào những "thực tại tưởng tượng": tiền tệ, quốc gia, thần linh. Một cổ phiếu SpaceX bản chất chỉ là những dòng mã nhấp nháy. Có khoảng hơn 70 triệu người Mỹ dưới 18 tuổi cùng khoảng 3,6 triệu trẻ sơ sinh chào đời hàng năm sẽ được ghi tên vào sổ cổ đông của SpaceX. Một phép màu tâm lý sẽ xảy ra. Đứa trẻ lớn lên, tập đi, tập nói, và tập ngước nhìn bầu trời đêm. Khi ngón tay chỉ lên một vệt sáng của chùm vệ tinh Starlink đang cắt ngang dải Ngân Hà, chúng không còn nhìn thấy bầu trời của ca dao hay thần thoại nữa mà đang nhìn thấy "tài sản" của chính mình đang sinh lời.

Bằng một động tác tặng quà, Musk đã cấy thẳng một "đức tin công nghệ" vào tiềm thức thế hệ mới trước cả khi chúng kịp nghe kể chuyện cổ tích. Giấc mơ chinh phục Sao Hỏa, vốn là khát vọng riêng của một doanh nhân, bỗng chốc được xã hội hóa thành vận mệnh sinh tồn và túi tiền của cả một dân tộc.

Triết gia Hannah Arendt dành cả đời để suy tư về khái niệm Natality (Sự sinh thành). Mỗi đứa trẻ chào đời là một khởi đầu mới hoàn toàn tự do, một công dân tương lai bước vào không gian công cộng để cùng đồng loại kiến tạo thế giới. Trong suốt chiều dài lịch sử hiện đại, chỉ có Nhà nước đại diện cho chủ quyền nhân dân mới có tư cách trao giấy khai sinh và bảo đảm phúc lợi phổ quát cho toàn bộ trẻ em một quốc gia. Nay, một tập đoàn tư nhân đứng ngang hàng với Quốc gia để phát "vốn liếng cuộc đời" cho từng công dân chưa đến tuổi trưởng thành. Con người chưa kịp làm một Homo Politicus (con người chính trị) đã trở thành một Homo Economicus (con người kinh tế, biết lo cho giá trị cổ phiếu của mình). Ranh giới giữa Công dân và Cổ đông bị xóa nhòa trong sự háo hức của đám đông khi thông tin Elon Musk tặng mỗi trẻ em Mỹ một cổ phiếu SpaceX thu hút hơn 8,2 triệu lượt xem, 228.000 lượt thích và 29.000 chia sẻ, chỉ sau 4 tiếng đăng tải trên X ngày 19/10. Ở dưới phần bình luận, nhiều người "tự nhận" là trẻ con Mỹ, hoặc "ước được làm trẻ em Mỹ".

Ta thử khép những trang sách triết học của phương Tây lại, rồi mở sách cổ phương Đông ra xem các hiền nhân xưa nhìn chuyện này thế nào.

Trong thiên Lương Huệ Vương, Mạnh Tử từng nói với vua Tề Tuyên Vương: "Hữu hằng sản giả hữu hằng tâm" nghĩa là người dân có tài sản ổn định thì tâm tính, đạo đức mới vững vàng. Nhìn bề nổi, việc trao cho mỗi đứa trẻ một khoản cổ phần tích lũy theo năm tháng chính là tạo dựng "hằng sản" cho dân, mang dáng dấp của Vương đạo, lấy nhân nghĩa và sự ban phát để thu phục lòng người.

Nhưng Vương đạo của Nho gia khác với Bá đạo của Pháp gia ở một điểm: Vương đạo lấy con người làm cứu cánh, còn Bá đạo lấy con người làm công cụ. Hãy nhớ lại câu chuyện khi Lương Huệ Vương vừa gặp Mạnh Tử đã vồn vã hỏi: "Lão tiên sinh không quản ngàn dặm xa xôi tới đây, ắt có điều gì làm lợi cho nước của quả nhân chăng?", Mạnh Tử trả lời: "Sao nhà vua cứ phải nói đến chữ Lợi? Chỉ có Nhân và Nghĩa mà thôi!".

Tại sao một nhà tư bản giàu nhất thế giới lại chọn tặng cổ phiếu SpaceX mà không phải là tiền mặt hay những quỹ học bổng? Bởi vì tiền mặt khi trao đi sẽ rời khỏi người tặng và giải phóng người nhận. Còn cổ phiếu khi trao đi sẽ ở lại và bắt người nhận làm con tin. Hãy tưởng tượng mười hay mười lăm năm nữa, khi hơn bảy mươi triệu trẻ em trên khắp nước Mỹ đều nắm giữ cổ phần của SpaceX. Lúc ấy, ai dám ký một đạo luật chống độc quyền nhắm vào tập đoàn này? Cơ quan hàng không hay môi trường nào dám đình chỉ một vụ phóng tên lửa khi biết rằng quyết định ấy sẽ làm bốc hơi "tiền đại học" của hàng triệu đứa trẻ vào sáng hôm sau?

Dùng cái Lợi nhỏ chia cho thiên hạ để thu phục cái Danh lớn, rồi từ cái Danh ấy đúc thành cái Thế bất khả xâm phạm trước pháp luật và chính quyền, cổ nhân gọi đó là đỉnh cao của thuật Bá đạo. Người ta xây thành lũy bằng chính túi tiền và tương lai của con cái cử tri.

Bước qua hiên chùa của Phật giáo, câu chuyện lại hiện lên dưới một ánh sáng khác: ánh sáng của chữ Nghiệp. Trong hạnh Bố thí, cao quý nhất của Tài thí (cho của cải) là Tam luân không tịch, không thấy có người cho, không thấy có người nhận, không thấy có vật đem cho. Cho đi với cái tâm rỗng rang, không cầu báo đáp. Trái lại, tặng một tờ cổ phiếu của một tập đoàn hàng không vũ trụ là cột chặt cuộc đời đứa trẻ vào một mạng lưới Cộng nghiệp khổng lồ.

Từ giây phút đứng tên sở hữu, phước và họa, niềm vui và nỗi bất an của đứa trẻ bị buộc vào từng vụ thử tên lửa đẩy Super Heavy, từng hợp đồng quân sự mà tập đoàn ký kết, từng cơn sốt của thị trường tài chính. Đứa trẻ bị kéo vào vòng quay của sự tăng trưởng vô tận. Tập đoàn phải bành trướng thêm, phải phóng thêm vệ tinh không ngừng nghỉ thì tờ giấy của đứa trẻ mới tăng giá. Trong cái "Cho" hào nhoáng ấy đã ngầm chứa cái "Nhận" khổng lồ: thu mua sự đồng thuận tuyệt đối của cả một xã hội.

Thần thoại Hy Lạp kể chuyện thần Prometheus vì thương loài người nên đã đánh cắp ngọn lửa từ đỉnh Olympus đem xuống trần gian, mở ra nền văn minh kỹ thuật, nhưng cũng từ đó mà chiếc hộp Pandora được mở ra, gieo rắc muôn vàn tai ương. Những "Prometheus của thung lũng Silicon" hôm nay đang trao cho những đứa trẻ tấm vé cổ phần trên những con tàu rời bỏ Trái Đất.

Tại sao món quà chào đời vĩ đại nhất mà thế kỷ 21 dành tặng cho một đứa trẻ lại là cổ phần của một công ty chuyên chế tạo phương tiện đào thoát khỏi Địa cầu? Đằng sau lòng hào phóng hàng chục tỷ đô la ấy là gì? Khi người ta bắt đầu chia tài sản trên các hành tinh chết cho những đứa trẻ, đó không phải là khúc khải hoàn của văn minh. Đó là tiếng thở dài của những kẻ đang rục rịch bỏ nhà ra đi vì không còn biết cách chăm sóc mái nhà cũ của mình.

Hãy thử tưởng tượng một ngày không xa, khi những đứa trẻ mang cổ phiếu từ trong nôi ấy lớn lên, dắt tay nhau ra hiên nhà ngước nhìn bầu trời đêm. Nếu trong mắt chúng, bầu trời thăm thẳm kia không còn là nơi gợi lên câu hỏi triết học của Immanuel Kant về quy luật đạo đức, không còn bóng chú Cuội ngồi gốc cây đa, cũng chẳng còn ánh trăng tĩnh lặng trong thơ Lý Bạch, mà chỉ còn là một bảng điện tử khổng lồ nơi các vệ tinh và tên lửa đang chạy đua để làm nhảy múa con số trong tài khoản ngân hàng của chúng... Thì ngày ấy, nhân loại có thể đã cắm được cờ lên Sao Hỏa, nhưng đã đánh rơi mất chính linh hồn mình ngay trên mặt đất quê hương.