Có bao giờ bạn băn khoăn: Đạo Phật có làm cho người ta yếu đi không? Có làm cho người ta chán đời, thụ động không? Trần Nhân Tông trả lời: Không! Tuyệt đối không!

Ngọn Núi và Đám Mây

Tôi thường tự hỏi, khi vua Trần Nhân Tông trút bỏ hoàng bào để khoác lên mình tấm áo nâu sồng, bước chân lên đỉnh Yên Tử, Ngài đã mang theo gì và bỏ lại gì?

Lịch sử chép Ngài bỏ lại ngai vàng. Chắc rồi. Ngài bỏ lại cung vàng điện ngọc, bỏ lại cả những tiếng tung hô vạn tuế đã quen tai từ thuở lọt lòng. Hẳn nhiên. Nhưng có lẽ, cái Ngài bỏ lại lớn hơn thế, nặng hơn thế, và cũng khó bỏ hơn thế gấp ngàn lần. Ngài bỏ lại cái "Ngã" vĩ đại của một vị hoàng đế chiến thắng. Cái "Ngã" ấy, nếu là người thường, chỉ cần một chút hào quang rơi rớt của nó thôi cũng đủ để xây nên những bức tường kiêu ngạo đủ làm lòa mắt bất cứ ai nhìn vào. Nhưng Ngài đã bỏ. Nhẹ tênh. Như một đám mây trắng tình cờ bay qua đỉnh núi, chợt thấy mình không cần phải là mưa để rơi xuống đất, cũng không cần phải là gió để cuốn đi ngàn phương. Mây chỉ là mây. Vua chỉ là người. Và người, rốt cuộc, cũng chỉ là một sát-na của bụi hồng trong cõi vô cùng vô tận.

Tôi hình dung bước chân Ngài đi lên núi. Mỗi bước chân là một sự "giải thiêng" quyền lực để "tái thiêng" con người. Núi Yên Tử cao vời vợi, mây Yên Tử trắng xóa, rừng trúc Yên Tử bạt ngàn xanh. Núi là sự bất biến, là trách nhiệm, là sức nặng của sơn hà xã tắc mà Ngài đã gánh trên vai suốt những năm tháng tuổi trẻ. Mây là sự tiêu dao, là tự do, là cái tâm rỗng rang không vướng bận. Vua Trần Nhân Tông là sự gặp gỡ kỳ lạ và tuyệt mỹ giữa Núi và Mây. Làm vua, Ngài vững chãi như núi đá, che chở cho muôn dân, chặn đứng vó ngựa Nguyên Mông. Làm Phật, Ngài nhẹ nhõm như mây ngàn, bay lên khỏi những ràng buộc của danh lợi, thị phi, để tiêu dao trong cõi Đạo.

Có ai làm vua mà lại không muốn giữ ngai cho đến hơi thở cuối cùng? Có ai chiến thắng lẫy lừng mà lại không muốn khắc bia đá để lưu danh thiên cổ? Vậy mà Ngài buông. Để về với chính mình. Bài phú Cư trần lạc đạo mở đầu bằng một khẳng định giản dị đến kinh ngạc, như một tiếng reo vui của người tìm thấy ngọc: “Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch”. Báu vật ở ngay trong nhà, đừng tìm đâu xa. Nhà ở đây đâu phải là cái cung điện tráng lệ ở Thăng Long, cũng đâu phải là cái am nhỏ cheo leo trên núi Ngọa Vân. Nhà ở đây là Tâm. Báu vật là Phật tính. Hóa ra, cuộc hành trình từ kinh thành Thăng Long lên đỉnh Yên Tử không phải là đi từ nơi ồn ào đến nơi thanh vắng, mà là đi từ xao động bên ngoài vào tĩnh lặng tuyệt đối bên trong.

Tiếng Lặng Trong Cơn Bão

Chúng ta đang sống trong một thời đại ồn ào. Tiếng ồn của xe cộ, tiếng ồn của máy móc, tiếng ồn của những công trường xây dựng không ngủ. Và đáng sợ hơn, tiếng ồn của thông tin, của tham vọng, của những cái tôi va chạm nhau chan chát trên mạng ảo cũng như đời thực. Chúng ta bị bủa vây bởi những lời hứa hẹn, những lời đe dọa, những lời tung hô và cả những lời mạt sát. Trong cái ồn ào hỗn mang ấy, ta tìm đâu ra một triết lý để sống, để quản trị cuộc đời mình; và nếu ta có chút chức quyền, để quản trị người khác?

Hãy lắng nghe sự im lặng của Trần Nhân Tông.

Im lặng ấy không phải là sự câm nín của kẻ bất lực, cũng không phải sự trốn tránh của kẻ yếm thế. Đó là im lặng sấm sét. Hãy nhớ lại hội nghị Diên Hồng. Trước khi tiếng hô "Sát Thát" vang dậy non sông, làm rung chuyển cả bến Bình Than, ắt hẳn phải có một khoảnh khắc im lặng. Sự im lặng của nhà vua khi lắng nghe các bô lão. Ngài lắng nghe không phải bằng vị thế của một bậc bề trên, mà bằng đôi tai của một đứa con lắng nghe cha ông, bằng cái tâm rỗng lặng của một thiền giả soi chiếu vào lòng dân tộc.

Quản trị, theo cách hiểu phổ biến của phương Tây, là sắp đặt, là kiểm soát, là những con số thống kê và quy trình chặt chẽ. Nhưng quản trị theo cách của Phật hoàng, trước hết là Lắng Nghe. Lắng nghe nỗi sợ hãi của quân dân để chế tác nỗi sợ thành dũng khí. Lắng nghe tham vọng của kẻ thù để biết cách dùng "nhu" mà thắng "cương". Và quan trọng nhất, lắng nghe chính mình để không bị quyền lực làm cho tha hóa, để không bị dục vọng dẫn dắt vào mê lộ.

Tôi lại nhớ đến câu chuyện Ngài đốt tráp đựng thư xin hàng của các quan lại sau chiến thắng. Đó là hành động của một trái tim mênh mang như biển cả, dung chứa được cả những dòng nước đục. Nếu lúc đó Ngài nghe theo tiếng nói của sự trừng phạt công minh theo pháp luật thì triều đình sẽ ra sao? Máu sẽ chảy, và cái khối đoàn kết "Vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận" vừa được tôi luyện qua lửa đỏ sẽ tan vỡ từ bên trong. Ngài chọn im lặng trước lỗi lầm của người khác. Sự im lặng ấy là liều thuốc chữa lành vĩ đại nhất. Nó là minh triết "Lạt mềm buộc chặt". Cái dây lạt của lòng bao dung, tưởng như mềm yếu, dễ đứt, hóa ra lại trói chặt nhân tâm hơn bất kỳ xích xiềng nào. Kẻ được tha thứ sẽ mang cái ơn tái sinh ấy mà cúc cung tận tụy. Cái trói ấy là trói bằng tâm, trói bằng đức, sao mà gỡ cho ra?!

Ngày nay, chúng ta nói nhiều về "văn hóa doanh nghiệp". Chúng ta tổ chức những chuyến team-building. Nhưng chúng ta có dám đốt đi những "chiếc tráp" của định kiến, của lỗi lầm cũ kỹ không? Chúng ta có dám nhìn nhân viên của mình, nhìn đồng bào của mình bằng con mắt "Nhất thị đồng nhân" - coi ai cũng như ai không?

Triết lý của Phật hoàng nằm ở chữ Tâm. Tâm có lặng, Tuệ mới sáng. Người lãnh đạo thời nay, quay cuồng trong báo cáo tài chính, trong biến động giá cổ phiếu, trong cơn lốc của công nghệ AI, có bao giờ dành cho mình một phút để "lòng lặng mà biết"? Hay lòng cứ xao động mãi như mặt nước hồ mùa mưa, để rồi bóng trăng chân lý cứ vỡ tan tành!

Ta Với Ta Trong Cõi Người Ta

Có bao giờ bạn băn khoăn: Đạo Phật có làm cho người ta yếu đi không? Có làm cho người ta chán đời, thụ động không?

Trần Nhân Tông trả lời: Không! Tuyệt đối không!

Ngài cư trần mà lạc đạo. Ngài sống giữa bụi đời lấm lem mà vẫn vui với đạo. Cái vui ấy không phải là cái vui tung trời của kẻ trúng số độc đắc, cũng không phải cái vui ngây ngô của kẻ vô tâm với thế thái nhân tình. Cái vui ấy là "Tùy duyên". Đói đến thì ăn, mệt ngủ khì. Nghe sao mà đơn giản, mà thảnh thơi như một đứa trẻ. Nhưng để "mệt ngủ khì" giữa lúc thế sự ngổn ngang, khi “ngó thấy sứ giặc đi lại nghênh ngang ngoài đường, uốn lưỡi cú diều mà sỉ mắng triều đình”, tâm phải an đến mức nào? Đó là cái "ngủ" của người đã làm hết sức mình và tin vào lẽ nhân quả. Đó là giấc ngủ của sự tin cậy: Tin vào quần thần, tin vào dân chúng, và tin vào chính mình.

Đó là bản lĩnh của người đã nhìn thấu lẽ sinh diệt thịnh suy. Ứng dụng vào đời nay, đó là thái độ sống tích cực, chủ động nhưng không chấp thủ. Làm hết sức mình, cống hiến hết tài năng cho công việc, cho tổ chức, nhưng thành bại, được mất thì đón nhận bằng nụ cười an nhiên. Không cay cú khi thất bại, không kiêu căng khi thành công. Người lãnh đạo như thế là người lãnh đạo hạnh phúc. Và chỉ người lãnh đạo hạnh phúc mới có thể mang lại hạnh phúc cho nhân viên, cho cộng đồng.

Tôi gọi đó là triết lý "Cây Tre". Cây tre Việt Nam, biểu tượng của Trúc Lâm, của cốt cách Việt. Thân nó rỗng - tượng trưng cho cái tâm không, vô ngã, không chứa chấp thành kiến. Nhưng đốt nó cứng, rễ nó sâu - tượng trưng cho nguyên tắc, kỷ luật và bản sắc văn hóa. Gió chiều nào nó nương theo chiều ấy để không bị gãy đổ - đó là sự tùy duyên, linh hoạt ngoại giao. Nhưng khi gió lặng, nó lại vươn thẳng lên trời xanh - đó là sự bất biến về khí tiết. Nó mềm mại để không bị gãy trước bão giông, nhưng nó đủ sắc nhọn để làm chông gai giữ nước. Tre mọc thành bụi, thành lũy, đan vào nhau che chở cho xóm làng, như tinh thần đoàn kết của dân tộc này.

Trần Nhân Tông là Cây Tre Đại Thụ của rừng tre Việt Nam. Bóng mát của Ngài che phủ suốt bảy thế kỷ qua. Và tôi tin, sẽ còn che phủ mãi cho con cháu mai sau.

Tôi bỗng như nghe thấy tiếng chuông chùa Lân vọng lại từ cõi xa xăm. Tiếng chuông ngân nga trong sương khói, len lỏi vào từng ngõ ngách của tâm hồn. Không gian như ngưng đọng. Tôi chợt hiểu ra: Chúng ta không cần phải lên Yên Tử mới gặp được Phật hoàng. Ngài không ngồi trong tháp Huệ Quang. Ngài đang ở đây, ngay trong hơi thở này, trong ý niệm thiện lành này. Mỗi khi ta biết dừng lại chế ngự một chút tham sân si, mỗi khi ta biết lắng nghe người khác bằng trái tim thấu cảm, mỗi khi ta biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng, ấy là ta đang gặp Ngài.

Ta với ta. Không phải là sự cô đơn cùng cực. Mà là sự đầy đủ trọn vẹn. Ta với Phật tánh của ta. Khi ta tìm thấy "báu vật trong nhà" ấy, thì dù ta là ai - một vị giám đốc quyền uy hay một nhân viên bình thường, một chính trị gia hay một bà nội trợ - ta cũng đều là một vị vua của chính cuộc đời mình. Và cuộc đời này, khi ấy, dù còn đầy rẫy khổ đau và bất toàn, chẳng phải cũng đã trở thành một cõi Tịnh độ ngay giữa nhân gian hay sao?

Mây vẫn bay trên đỉnh Yên Tử. Mây ngàn năm vẫn trắng. Nhưng mây không bao giờ cũ, vì mây của ngày hôm qua không phải là mây của ngày hôm nay. Cũng như triết lý của Trần Nhân Tông, mãi mãi xanh tươi, mãi mãi là dòng suối mát lành tưới tẩm cho những tâm hồn đang khô khát giữa sa mạc cằn cỗi của đời sống hiện đại. Hãy cúi xuống uống một ngụm nước ấy, để thấy lòng mình lặng lại, và để thấy mình lớn lên.