Lịch sử không vận hành bằng những công thức nhị nguyên đen - trắng đơn giản. Lịch sử bùng nổ tại khe hở của sự lỡ nhịp giữa các trật tự quyền lực. Cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không phải một canh bạc may rủi, càng không phải một giáo điều xơ cứng, mà là đòn xuất kỳ bất ý định đoạt vận mệnh dân tộc ngay trong “vùng xám”, nơi khoảng chân không quyền lực kéo dài đúng nửa tháng, khi mà kẻ thống trị cũ vừa buông súng nhưng “người bảo trợ” mới chưa kịp đặt chân vào.

Cạm bẫy nhị nguyên và ảo tưởng đen - trắng

Tư duy thông thường thích chia thế giới thành hai nửa rạch ròi: Địch và Ta, Thắng và Bại, Chiến tranh và Hòa bình, Trắng và Đen. Lối nghĩ ấy tiện lợi vì nó giải phóng bộ não khỏi sự tra vấn.

Nếu nhìn thời cuộc năm 1945 bằng cặp kính nhị nguyên, người Việt khi ấy chỉ có hai ngả đường: hoặc phát động chiến tranh giành chính quyền với gần chục vạn quân Nhật thiện chiến đang hoang mang, hoặc thụ động chờ quân Đồng Minh kéo vào tiếp quản rồi nhận lại chiếc xiềng xích thuộc địa “bình cũ rượu mới”.

Kẻ tầm thường nhìn bàn cờ chỉ thấy hai màu quân đen - trắng. Bậc đại trí nhìn thấy toàn bộ bàn cờ và thấu suốt những ô trống chưa bị ai chiếm giữ. Kinh Dịch xếp quẻ Càn rồi quẻ Khôn, nhưng Đạo trời đất chuyển động ở chỗ Cương Nhu tương thôi (Cương nhu tương tác thúc đẩy nhau mà sinh biến hóa). Giữa hai cực đối kháng luôn tồn tại một dải sương mù, một vùng xám mà ở đó các định chế cũ đã chết nhưng luật chơi mới chưa kịp khai sinh. Ai làm chủ được vùng xám, kẻ đó nắm quyền viết lại lịch sử.

Mười bốn ngày “chân không” nghẹt thở

Trưa ngày 15 tháng 8 năm 1945, Nhật hoàng Hirohito tuyên bố đầu hàng Đồng Minh vô điều kiện.Trong vòng hai tuần kế tiếp, một bức tranh chính trị dị kỳ chưa từng có xuất hiện.

Quân đội Nhật Bản với gần 10 vạn binh lính thuộc Đạo quân Phương Nam đồn trú tại Việt Nam bỗng chốc mất phương hướng. Dù vậy, họ vẫn là một đạo quân chính quy được trang bị hiện đại và nắm giữ các vị trí yết hầu chiến lược từ Hà Nội, Huế đến Sài Gòn.

Bộ máy cai trị thực dân Pháp đã bị Nhật chặt đứt từ cuộc đảo chính ngày 9 tháng 3 năm 1945. Tướng Charles de Gaulle tại Paris ráo riết chuẩn bị tái chiếm thuộc địa nhưng lực lượng tại chỗ chỉ là những tàn quân rệu rã bị giam lỏng.

Theo nghị quyết tại Hội nghị Potsdam, 20 vạn quân Trung Hoa Dân quốc của Tưởng Giới Thạch chuẩn bị tràn qua biên giới phía Bắc vĩ tuyến 16; quân đội Hoàng gia Anh do tướng Douglas Gracey chỉ huy chuẩn bị đổ bộ vào phía Nam. Nhưng đó là chuyện của tháng Chín.

Chính quyền Trần Trọng Kim co cụm trong sự bất lực, như chiếc lá khô trôi dạt giữa dòng thác lũ. Khâm sai Bắc Kỳ Phan Kế Toại hoang mang cực độ trước các làn sóng biểu tình.

Đó chính là một "vùng xám tuyệt đối". Không còn chiến tranh xâm lược, nhưng chưa hề có hòa bình độc lập. Khoảng thời gian từ 15 đến 30 tháng 8 năm 1945 là một cửa sổ thời gian mở ra chớp nhoáng rồi lập tức khép lại khi gót giày của quân Đồng Minh chạm vào đất Việt.

Nghệ thuật kiến tạo "Ngôi vị thứ Ba"

Trong tư tưởng Lão Tử: Đạo sinh Nhất, Nhất sinh Nhị, Nhị sinh Tam, Tam sinh vạn vật. Nhị nguyên là sự đối kháng giam hãm lẫn nhau. Tam nguyên là sự xuất hiện của yếu tố thứ ba phá vỡ thế bế tắc, đưa cục diện chuyển hóa lên một tầng thứ mới. Chủ tịch Hồ Chí Minh và Mặt trận Việt Minh đã thực hiện một bước nhảy Tam nguyên kinh điển trên vũ đài chính trị.

Việt Minh không chọn đối đầu quân sự trực diện với quân đội Nhật. Tấn công một đạo quân bại trận nhưng còn nguyên vũ khí là đổ máu vô ích. Thay vào đó, lực lượng cách mạng dùng áp lực quần chúng bao vây, cô lập về mặt tâm lý, đồng thời đàm phán trực tiếp với các tướng lĩnh chỉ huy Nhật tại Hà Nội. Cam kết bảo đảm an toàn cho lính Nhật chờ ngày hồi hương đã đánh gục ý chí kháng cự cuối cùng của họ. Quân Nhật quyết định chọn đứng yên nhìn các công sở rơi vào tay Việt Minh.

Hiểu rõ thời gian là máu, cuộc Tổng khởi nghĩa được kích hoạt dồn dập: chiếm Phủ Khâm sai Hà Nội ngày 19/8, giành chính quyền tại Huế ngày 23/8, làm chủ Sài Gòn ngày 25/8. Chiều ngày 30 tháng 8 năm 1945, tại Ngọ Môn Huế, Hoàng đế Bảo Đại trao nộp ấn kiếm và tuyên bố: "Trẫm thà làm dân một nước độc lập hơn làm vua một nước nô lệ". Hành động này đã cắt đứt hoàn toàn tính chính danh cuối cùng của chế độ quân chủ phong kiến nghìn năm, chuyển giao trọn vẹn chủ quyền quốc gia sang tay chính quyền cách mạng.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, khi bản Tuyên ngôn Độc lập vang lên giữa Quảng trường Ba Đình, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức định hình trên bản đồ thế giới.

Khi các đạo quân Đồng Minh gồm lính Tưởng Giới Thạch và lính Anh bước vào Việt Nam sau đó vài ngày, bàn cờ thế đã bị đảo lộn hoàn toàn. Họ không còn bước vào một "vùng đất vô chủ" hay một thuộc địa thuộc quyền bảo hộ của người Pháp để tự do phân chia lợi ích. Họ buộc phải đối diện với một chính phủ lâm thời có thực quyền, kiểm soát toàn bộ lãnh thổ, nắm giữ hệ thống hành chính từ trung ương tới làng xã và được hàng chục triệu người dân công nhận. Vùng xám đã bị xóa bỏ, thay thế bằng một thực thể Độc lập vững chãi.

Luận cổ suy kim: Tinh thần "Dĩ bất biến, ứng vạn biến"

Nhìn thẳng vào sự thật lịch sử, Cách mạng Tháng Tám dạy cho chúng ta một bài học: Đạo đức trong chính trị không bao giờ đồng nghĩa với sự ngây thơ tuân thủ luật chơi do kẻ mạnh áp đặt.

Nếu mùa thu năm ấy, những người lãnh đạo cách mạng mang tư duy giáo điều, “chính danh quân tử” ngồi chờ lực lượng Đồng Minh đến để xin ban phát nền độc lập và dân chủ, dân tộc này đã bị xẻ thịt không thương tiếc trên bàn cờ phân chia quyền lực Potsdam. Hòa bình độc lập đích thực không phải món quà nhờ biết ngoan ngoãn chờ đợi. Nó được sinh ra từ sự can thiệp dũng mãnh và chính xác vào chính sự hỗn loạn.

Vùng xám là nơi thử thách nghiệt ngã nhất đối với bản lĩnh của một dân tộc. Kẻ yếu nhược thấy trong vùng xám chỉ toàn hiểm nguy và bóng tối nên co rúm lại. Bậc đại trí nhận ra trong vùng xám chính là không gian tự do duy nhất để đảo ngược thế cờ nô lệ.

Thế giới hôm nay một lần nữa bước vào một “vùng xám” quy mô toàn cầu.

Cạnh tranh chiến lược giữa các siêu cường không còn là thế đối đầu rạch ròi kiểu Chiến tranh Lạnh, mà đan xen phức tạp giữa hợp tác kinh tế, phong tỏa công nghệ, chiến tranh ủy nhiệm và các đòn bẩy pháp lý ngầm.

Sự xuất hiện của các công nghệ đột phá, chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và biến động địa chính trị tạo ra vô số khoảng trống luật pháp và quyền lực mà các định chế quốc tế cũ chưa bắt kịp.

Nếu một quốc gia giữ tư duy nhị nguyên ngây thơ hoặc chọn phe này, hoặc ngả phe kia, hoặc đóng cửa cô lập, hoặc mở toang phó mặc, quốc gia đó sẽ ngay lập tức trở thành con tốt thí trên bàn cờ của kẻ khác.

Bài học Tháng Tám 1945 là ngọn hải đăng soi rọi cho tư duy đối ngoại và định vị quốc gia hiện đại.

Cái bất biến: Độc lập dân tộc, chủ quyền toàn vẹn và lợi ích tối cao của nhân dân.

Cái vạn biến: Sự linh hoạt trong sách lược, khả năng kiến tạo không gian trung lập, không để bị đóng đinh vào bất kỳ cực đối kháng nào và sự chủ động định vị vị thế quốc gia ngay trong lúc trật tự thế giới đang định hình lại.

Lịch sử dân tộc Việt không được viết bởi những kẻ ngồi chờ cơ hội trôi qua trong an phận. Nó được khắc tạc bởi những anh hùng biết nhìn vào khoảng tối tăm mịt mù nhất của thời cuộc để điểm trúng huyệt đạo thời cơ, biến một khoảng chân không mười bốn ngày thành bệ phóng cho một kỷ nguyên độc lập.