Nấu ăn và Ăn, với người Nhật, cũng là tu vậy!

Thương yêu tặng Minh Ngân

Tôi vẫn thường nghĩ, muốn học sự im lặng để nghe thấy tiếng nói của đất trời, hãy ngồi trước một mâm cơm Nhật.

Cái im lặng ấy không phải là sự vắng mặt của âm thanh, mà là một sự lắng nghe thành kính. Trên bàn ăn của người Nhật, dường như không chỉ có người thưởng thức và món ăn. Mà còn có một cuộc đối thoại thầm thì giữa con người và vũ trụ.

Nhìn vào mâm cơm, ấn tượng đầu tiên đập vào mắt không phải là sự "no đủ", mà là cái Đẹp của sự khiêm cung. Một đĩa đậu phụ lạnh nằm yên trong chiếc bát gốm sần sùi. Một lát cá sống tựa mình bên nhánh tía tô. Đĩa thì to mà thức ăn thì chút ít. Những khoảng trống mênh mông trên đĩa gốm ấy gợi cho ta cái cảm giác về "hư không". Người ta thường muốn lấp đầy đĩa bằng thịt bằng cá, bằng sung túc phô trương. Người Nhật lại yêu khoảng trống. Nhờ khoảng trống mà miếng ăn trở nên hiện hữu, cô đọng và quý giá. Cái "ít" ấy nâng niu cái "nhiều" của tưởng tượng.

Người ta hay bảo món ăn Nhật "nhạt". Đúng là nhạt thật, nếu đem so với cái đậm đà gia vị của nhiều nền ẩm thực khác. Nhưng cái nhạt ấy là chủ ý. Đó là cái nhạt của sự Chân thật.

Người đầu bếp Nhật, khi cầm con dao lên, dường như mang một nỗi sợ hãi thiêng liêng: sợ làm hỏng mất cái hồn nhiên của nguyên liệu. Củ cải phải ra vị củ cải. Cá tươi phải giữ nguyên vị biển khơi. Họ không dùng lửa to, không dùng gia vị nồng để áp đặt cái "tôi" của mình lên món ăn. Họ lùi lại, để cho tự thân tôm cá, rau củ cất tiếng nói. Tôn trọng hương vị nguyên bản chính là tôn trọng sự thật của tạo hóa. Ăn, là để nếm cái vị thật thà của tự nhiên, chứ không phải nếm cái khéo léo của tay người.

Và người Nhật còn “ăn” Thời gian.

Mùa xuân, họ dọn ra bàn một chút măng non. Mùa thu, trên đĩa điểm xuyết vài chiếc lá phong đỏ hay vài cây nấm tùng. Đó là chữ "Tuần" (Shun) - mùa nào thức nấy. Tại sao phải ăn đúng mùa? Có phải chỉ vì khi ấy thực phẩm ngon nhất? Cũng đúng nhưng không hoàn toàn. Mà bởi vì khi ăn một món ăn đúng mùa, con người ta đang đi nhịp nhàng với bước đi của đất trời. Bông hoa ngoài vườn nở, con cá dưới sông bơi, và miếng cơm ta đang ăn, tất cả cùng thở một nhịp. Tách mình ra khỏi nhịp điệu ấy là tham, là cưỡng cầu. Gắp một miếng nấm mùa thu, ta như nếm được cả tiếng lá rơi. Bữa ăn trở thành chiếc đồng hồ, nhắc ta về lẽ Vô thường. Cái ngon này chỉ có ở giây phút này, ngày mai sẽ khác. Hiểu thế, để biết trân trọng cái "bây giờ".

Nhưng có lẽ, điều làm tôi cúi đầu trước văn hóa ấy, nằm ở tiếng: "Itadakimasu".

Trước khi cầm đũa, người Nhật chắp tay và nói câu "Itadakimasu". Nếu dịch là "Mời ăn" thì hỏng, làm mất đi cái thâm sâu của văn hóa Nhật Bản. Nghĩa gốc của từ ấy là "Tôi xin kính cẩn đón nhận", như nâng một vật quý lên quá đầu.

Đón nhận cái gì? Đón nhận sinh mệnh.

Để tôi có bữa ăn này, một con cá đã phải ngừng bơi, một ngọn rau đã phải lìa đất. Để tôi được sống, những sinh mệnh khác đã phải hy sinh. Và trong bát cơm trắng ngần kia, có nắng, có mưa, có giọt mồ hôi của người gieo trồng. Tất cả những cái đó nương tựa vào nhau để làm nên sự sống của tôi hôm nay. Đó là triết lý Duyên khởi. Khi chắp tay nói Itadakimasu, cái "Ngã" kiêu ngạo của con người hạ xuống thấp nhất, để lòng biết ơn dâng lên cao nhất.

Ăn xong, đặt đôi đũa nằm ngang lên gác đũa, uống một ngụm trà xanh. Thấy lòng mình nhẹ bẫng như mây. Hóa ra, ăn uống đâu chỉ là chuyện của dạ dày. Đó là một nghi thức, để con người tìm về với thiên nhiên và nuôi dưỡng lòng từ bi trong chính mình.

Nấu ăn và Ăn, cũng là tu vậy!