(VNF) - Người nông dân thế kỷ 21 không còn trông trời, trông đất, trông mây. Họ trông vào dữ liệu. Con trâu đã đi trật đường cày, hay nói đúng hơn, nó đã bị thay thế bởi những thuật toán biết tuốt và những con chip biết hết.

Cánh đồng đang im lặng. Một sự im lặng khác thường.

Đó không phải là sự tĩnh mịch của buổi trưa hè khi con trâu nằm nhai lại dưới bóng tre, mà là sự im lặng của những cỗ máy đang "suy tư". Hình ảnh người nông dân Việt Nam ngàn đời nay gắn với cái bóng đổ dài trên bờ ruộng, tay lấm chân bùn, mặt hướng lên trời cầu mưa thuận gió hòa đang dần phai nhạt như một thước phim cũ bị lọt sáng. Thay vào đó, một thế lực vô hình, không hình hài, không mùi vị, nhưng lại nắm quyền sinh sát mùa màng đã xuất hiện: Trí tuệ nhân tạo - AI.

Người nông dân thế kỷ 21 không còn "trông trời, trông đất, trông mây". Họ trông vào dữ liệu. Con trâu đã đi trật đường cày, hay nói đúng hơn, nó đã bị thay thế bởi những thuật toán biết tuốt và những con chip biết hết.

Hãy chậm lại một chút để nhìn vào cuộc soán ngôi lặng lẽ nhưng tàn khốc này. Cánh đồng, nơi từng là thánh địa của trực giác và kinh nghiệm, nay đang biến thành một công xưởng của những con số.

Ngày xưa, cha ông ta làm nông bằng một chữ "Cảm". Lão nông tri điền bốc một nắm đất lên, ngửi thấy mùi chua của phèn, nếm thấy vị mặn của muối, tay sờ thấy độ tơi xốp của sự sống. Những động từ ngửi, nếm, sờ là cây cầu nối liền mạch máu người với mạch máu đất. Đó là một cuộc đối thoại thầm thì và huyền nhiệm. Còn bây giờ? Ssensor cắm sâu vào lòng đất thay cho những ngón tay chai sần. Drone quần thảo trên bầu trời với những con mắt điện tử lạnh lùng thay cho đôi mắt nheo nheo nhìn mây.

AI không "cảm" đất. Nó "quét" đất. Nó không "trông" trời. Nó "giải mã" khí tượng.

Có một sự thật ở đây: Cái khôn của người già đang thua cái "khôn" của máy trẻ. Tôi từng đọc về một người nông dân trồng dưa lưới ở Nhật Bản. Ông dành cả đời, còng cả lưng để luyện đôi mắt phân loại dưa, nhìn vân lưới mà đoán độ ngọt. Đó là niềm kiêu hãnh của một đời nghệ nhân. Rồi cậu con trai kỹ sư về, dạy cho máy tính cách nhìn vỏ dưa. Chỉ sau vài ngàn tấm ảnh nạp vào, con AI phân loại dưa chính xác ngang ngửa, nhưng tốc độ thì nhanh gấp trăm lần. Sự kiêu hãnh của một kiếp người, hóa ra, có thể gói gọn trong vài dòng mã lệnh.

Lòng tự tôn của con người bị tổn thương. Nhưng nếu nhìn ở chiều ngược lại, đó lại là sự giải phóng đầy nhân văn.

Hãy nhìn về Đồng bằng sông Cửu Long. Khi hạn mặn xâm nhập như một kẻ trộm vô hình, kinh nghiệm ngàn đời bỗng trở nên vô dụng. Nước mặn không màu, nếm được thì lúa đã chết. Lúc này, những trạm quan trắc AI tự động đo độ mặn, gửi tin nhắn cảnh báo về điện thoại nông dân trước cả tuần lễ, lại trở thành chiếc phao cứu sinh. Theo báo cáo của các tổ chức nông nghiệp, việc ứng dụng "nông nghiệp chính xác" giúp giảm tới 50% lượng nước tưới và thuốc trừ sâu. Đất bớt độc, phổi người bớt bụi, và những tấm lưng bớt còng. AI, ở khía cạnh này, là một người làm công cần mẫn, trung thành, không biết đòi tăng lương và không bao giờ than mệt.

Nhưng, cuộc hôn phối giữa bùn lầy và silicon này liệu có sinh ra những hệ lụy?

Có một câu chuyện mà thoạt nghe người ta tưởng là chuyện đùa, nhưng ngẫm lại thấy như một ngụ ngôn thời hiện đại. Ở Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, người ta đã bắt đầu đeo kính thực tế ảo (VR) cho bò sữa. Những con bò bị nhốt trong chuồng chật hẹp, tù túng, bốn bề là rào sắt. Nhưng đôi mắt chúng lại được "đánh lừa" bởi cặp kính VR đang chiếu cảnh những cánh đồng cỏ xanh mướt, nắng vàng rực rỡ dưới bầu trời mùa hạ. Kết quả là gì? Những con bò ấy vui vẻ hơn, giảm căng thẳng và tiết ra nhiều sữa hơn.

Con bò hạnh phúc trong sự dối trá. Một hạnh phúc ảo ảnh.

Câu chuyện về những con bò đeo kính VR làm bạn nghĩ gì?. Nếu con bò hạnh phúc vì tưởng mình đang ở ngoài đồng, thì người nông dân thời đại AI liệu có đang hạnh phúc trong sự lệ thuộc? Khi chúng ta giao phó quyền quyết định tưới nước, bón phân, gặt hái cho thuật toán, người nông dân đang dần đánh mất đi "chủ quyền" tối thượng của mình: sự thấu cảm với thiên nhiên.

Ta trở thành những công nhân đứng máy giữa trời. Ta bấm nút, và cây lớn. Ta quẹt tay, và lúa chín. Khoảng cách giữa con người và cái cây, từ chỗ "bầu ơi thương lấy bí cùng", nay bị chèn vào giữa bởi một lớp màn hình cảm ứng lạnh lẽo. Nguy hiểm hơn, ai nắm giữ thuật toán, kẻ đó nắm giữ dạ dày của nhân loại.

Hãy tưởng tượng một tương lai không xa, các tập đoàn công nghệ lớn không chỉ bán hạt giống, họ bán cả "công thức trồng". Bạn mua hạt giống của họ, bạn bắt buộc phải dùng phần mềm của họ, bón loại phân mà AI của họ chỉ định. Người nông dân từ chủ nhân của mảnh đất, trở thành kẻ làm thuê trên chính ruộng vườn mình, bị trói buộc bởi những sợi dây xích vô hình của dữ liệu độc quyền. Đó không phải là khoa học viễn tưởng. Đó là bóng dáng của một chế độ "địa chủ kỹ thuật số" đang manh nha hình thành.

Thế giới nông nghiệp đang chia thành hai nửa cực đoan: Nông dân 4.0 ngồi phòng lạnh điều khiển drone, và nông dân 0.4 vẫn còng lưng tát nước bên bờ ruộng khô. AI, thay vì san phẳng bất công, lại có nguy cơ đào sâu thêm cái hố ngăn cách giàu nghèo bằng chiếc xẻng công nghệ. Người giàu có dữ liệu, người nghèo chỉ có mồ hôi. Mà trong thời đại này, mồ hôi thì rẻ, dữ liệu mới đắt tựa vàng ròng.

Tuy nhiên, nói đi cũng phải nói lại. Đừng vì sợ hãi mà vứt bỏ cái điện thoại thông minh xuống ao. Vấn đề không nằm ở công cụ, mà nằm ở Tâm thế.

Cái cây lúa, dù có được chăm bón bằng thuật toán tinh vi đến đâu, vẫn cần ánh mặt trời thật, nước thật và đất thật để lớn lên. AI có thể tính toán được lượng đạm cần thiết đến từng miligam, nhưng nó không thể hiểu được niềm hân hoan vỡ òa khi cầm trên tay bông lúa trĩu hạt đầu mùa. Nó có trí tuệ, nhưng nó không có "Tâm". Nó biết cách làm cây lớn nhanh, nhưng không hiểu tại sao cây lại cần phải lớn để nuôi sống con người.

Người nông dân thời đại mới phải là một "kẻ đi dây" tài tình giữa hai bờ vực: Lạc hậu và Lệ thuộc. Một tay họ nắm lấy công nghệ để bớt khổ nhọc, để đất đai bớt bị tàn phá bởi hóa chất thừa mứa. Nhưng đôi chân họ vẫn phải trần trụi chạm vào đất, để nghe nhịp thở của mùa màng. Đừng để máy móc làm thay trái tim.

Hãy dùng AI như cách cha ông ta dùng con trâu. Con trâu giúp ta cày, nhưng người cầm cày mới là kẻ dẫn lối. Đừng để con trâu công nghệ này dắt mũi lôi đi sềnh sệch về phía những lợi nhuận vô cảm, bỏ lại sau lưng những giá trị nhân văn của nền văn minh lúa nước.

Kết lại dòng suy tưởng này, tôi chợt nhớ đến hình ảnh một hạt mầm. Bên trong cái vỏ trấu bé tí hon ấy chứa đựng một mã gen phức tạp mà Mẹ Thiên Nhiên đã viết từ hàng triệu năm trước, kỳ diệu hơn bất kỳ dòng code nào của Google hay Microsoft. AI có thể giúp hạt mầm ấy nảy lộc nhanh hơn, an toàn hơn. Nhưng để hạt mầm ấy trở thành sự sống, nó cần một thứ mà AI không bao giờ có: Sự nâng niu.

Công nghệ chỉ là ngón tay chỉ trăng. Đừng nhầm ngón tay là mặt trăng. Mặt trăng là sự sống, là mùa màng no ấm, là an lạc.

Người nông dân thời AI, xin hãy cứ là người nông dân, đừng biến thành những con robot bằng thịt biết lập trình. Bởi lẽ, gạo được trồng bằng thuật toán có thể làm no cái bụng, nhưng chỉ có gạo được trồng bằng tình yêu và sự giao cảm với đất trời mới nuôi dưỡng được tâm hồn.