Đúng 13 giờ 15 phút mỗi ngày, tại hàng chục nghìn trường tiểu học từ Hokkaido đến Okinawa, chuông reo không báo hiệu một tiết học. Nó báo giờ vệ sinh trường lớp. Những đứa trẻ bảy tuổi xắn tay áo, quỳ gối xuống sàn gạch men, cầm bàn chải và cọ rửa từng ngóc ngách của bồn cầu.

Một đứa trẻ quỳ trước bồn cầu không phải hình ảnh của sự trừng phạt hay lao động khổ sai. Đó là phương pháp giáo dục Nhật Bản trong việc uốn nắn bản ngã con người.

Trong những chuyến làm việc tại Nhật Bản, chuyến đi làm tôi bất ngờ nhất là hành trình tìm hiểu nhà vệ sinh. Ngài đại sứ hữu nghị Sugi Ryotaro chia sẻ: Việt Nam sẽ không bao giờ có nhà vệ sinh công cộng sạch như Nhật Bản nếu không giáo dục văn hóa nhà vệ sinh từ nhà trường. Nâng cấp cơ sở vật chất nhà vệ sinh thôi là không đủ khi không có văn hóa sử dụng nhà vệ sinh.

Người Nhật tiếp cận nhà vệ sinh không bằng nỗi ghê sợ sinh học, mà bằng mỹ học và tâm linh. Trong tín ngưỡng Thần đạo, ranh giới giữa ô uế và thanh sạch là cốt lõi của trật tự sống. Nơi ô uế nhất chính là nơi cần ánh sáng của sự thanh tẩy nhất. Dân gian Nhật Bản lưu truyền sự hiện diện của Kawaya-gami, Xí thần, vị thần bảo trợ nhà vệ sinh. Họ tin rằng, phụ nữ mang thai chăm chỉ cọ rửa bồn cầu cho sáng bóng sẽ sinh ra những đứa trẻ khôi ngô, lành lặn. Bồn cầu, vì thế, chưa bao giờ là chốn cần tránh xa vì xú uế.

Bước sang Phật giáo Thiền tông, hành động cọ rửa được nâng lên thành pháp môn tu tập mang tên Samu, nghĩa là “tác vụ”. Trong kiệt tác Chính pháp nhãn tạng, Thiền sư Đạo Nguyên dành hẳn một chương để mô tả chi tiết từng thao tác trong nhà vệ sinh: từ cách múc nước, gấp vạt áo, đến cách kỳ cọ vết ố. Với thiền sư, không có sự phân biệt giữa ngồi thiền trên bồ đoàn và ngồi xổm cọ bồn cầu. Cả hai đều cùng một mục đích: mài nhẵn cái tôi, tẩy sạch bụi bặm vô minh bám trên tâm trí.

Đạo diễn lừng danh Takeshi Kitano với những tác phẩm Pháo hoa hay câu chuyện kiếm sĩ mù Zatoichi chia sẻ bí quyết thành công suốt nửa thế kỷ của đời mình nhờ thói quen cọ rửa bồn cầu bằng tay không mỗi sáng kể từ thời trai trẻ, theo lời dặn của một tiền bối. Khi đối mặt với thứ uế tạp nhất mà vẫn giữ được sự điềm tĩnh và kính cẩn, con người sẽ luôn vững chãi và khiêm cung.

Tại các trường học Nhật Bản, hơn 90% trường công lập duy trì việc học sinh tự dọn nhà vệ sinh. Đáng chú ý, thầy hiệu trưởng và các giáo viên chủ nhiệm luôn là những người cầm cây lau sàn đầu tiên. Không có bóng dáng của nhân viên tạp vụ riêng cho khu vực vệ sinh học đường.

Nhìn lại Việt Nam, việc học sinh dọn vệ sinh trường lớp không hề là một khái niệm xa xôi.

Thế hệ học trò chúng tôi những năm 1970, 1980 không xa lạ với những buổi "lao động công ích". Học sinh mang theo chổi rễ, xô nhựa, rải vôi bột khử trùng, chia nhau từng ca cọ rửa hố xí hai ngăn hay quét sạch từng mét vuông sân trường đầy lá. Khi đó, lao động chân tay mặc nhiên phải làm nếu muốn có không gian sạch để học tập.

Sự đứt gãy diễn ra khi nền kinh tế thị trường chuyển hóa trường học thành một đơn vị cung ứng dịch vụ giáo dục. Khi phụ huynh đóng khoản tiền mang tên "phí vệ sinh", một hợp đồng tâm lý ngầm xuất hiện: Tôi trả tiền để con tôi thụ hưởng tri thức, không phải để nó đi dọn phân và rác.

Từ chỗ là một không gian giáo dục toàn diện, nhà trường co lại thành nơi dạy chữ. Chữ "Lễ" đã bị rút ruột. Chúng ta dạy trẻ em về lòng biết ơn bằng những bài văn mẫu nhưng lại tước đoạt của chúng cơ hội thực hành ý thực cộng đồng bằng mười lăm phút cầm giẻ lau dọn nhà vệ sinh chung.

Nỗi sợ hãi lớn nhất của phụ huynh hiện đại khi nghe đến việc con dọn nhà vệ sinh là gì? Bẩn quá hay sự tổn thương lòng tự trọng? Đó là suy nghĩ mang vỏ bọc tình thương nhưng thực chất được dẫn dắt bởi tâm lý giai cấp ngầm.

Khi một đứa trẻ 10 tuổi làm đổ hộp sữa hay xé vỏ kẹo ném xuống sàn rồi thản nhiên bước qua vì biết chắc chắn lát nữa sẽ có một người phụ nữ lớn tuổi mặc áo xanh công nhân đến quét dọn, hạt mầm của sự trịnh thượng đã bén rễ.

Duy trì hay khôi phục văn hóa học sinh dọn nhà vệ sinh không nên được nhìn nhận như một biện pháp tiết kiệm ngân sách thuê tạp vụ, càng tuyệt đối không thể là một hình thức kỷ luật học sinh cá biệt. Nó phải là một nghi thức bình đẳng, nơi mọi đứa trẻ, bất kể xuất thân, đều đứng trước bệ sứ với tư cách ngang nhau.

Khi đứa trẻ từng toát mồ hôi cọ sạch một vệt ố vàng sẽ là đứa trẻ không bao giờ dám đi tiểu tiện cẩu thả ra ngoài bệ ngồi. Lòng trắc ẩn không sinh ra từ lý thuyết. Nó nảy mầm từ sự thấu cảm nhờ trải nghiệm thực tế.

Câu hỏi đặt ra là, tôi, một người đã suy ngẫm và viết ra những dòng chữ này, đã sẵn sàng cho con mình dọn vệ sinh trường học chưa? Tôi nghĩ là chưa.

Giáo dục cần dựa trên nền tảng văn hóa thống nhất từ gia đình, nhà trường và xã hội. Nếu không dựa trên văn hóa tự nguyện, đó là sự cưỡng ép chỉ đạt được vỏ ngoài hình thức. Văn hóa nhà vệ sinh không đơn giản tạo nên một vị Xí thần như Nhật Bản để thờ rồi sợ làm bẩn, mà cần bắt đầu từ những mỹ cảm và đạo đức hành vi chung.

Quay trở lại với kinh nghiệm tìm hiểu nhà vệ sinh ở Nhật Bản, tôi nhớ đến văn hào Junichiro Tanizaki trong tiểu luận Ca tụng bóng tối, ông đã dành những trang viết thi vị nhất để mô tả nhà vệ sinh. Đó là một nơi thường đặt tách biệt khỏi gian nhà chính, cuối một hành lang gỗ rợp bóng râm, bao quanh bởi cây cối và rêu xanh. Đây là nơi lý tưởng nhất để lắng nghe tiếng ve kêu rả rích, tiếng mưa rơi trên mái lá, hoặc ngắm ánh trăng bảng lảng lọt qua khe cửa gỗ tuyết tùng. Đó là nơi thể xác trút bỏ gánh nặng vật chất đồng thời tâm hồn tìm lại sự tĩnh lặng.

Người Nhật không dùng vi khuẩn gây hại để giáo dục cần làm nhà vệ sinh sạch mà dựa trên đạo đức hành vi với hai nguyên tắc xã hội. Một là tránh không làm phiền người khác (Meiwaku). Để lại một vệt nước bẩn trên bệ ngồi hay mùi hôi trong không gian chung bị coi là sự xâm phạm thô bạo vào sự an yên của cộng đồng. Nguyên tắc thứ hai là ân cần, thấu cảm kín đáo (Omoiyari). Người bước vào sau phải cảm thấy như mình là người đầu tiên sử dụng không gian đó. Bởi vậy chiếc giấy vệ sinh được gấp gọn đầu sau mỗi lượt sử dụng như một mật mã văn hóa thông báo phòng đã được dọn sạch và sẵn sàng chào đón vị khách tiếp theo bằng sự trân trọng tuyệt đối.

Thập niên 1980, hãng TOTO tiên phong ra đời nắp bồn cầu thông minh Washlet không chỉ là thành tựu kỹ thuật, mà là sự cơ khí hóa triết lý Omotenashi, chăm sóc chu đáo đến mức người thụ hưởng chưa yêu cầu. Bệ ngồi sưởi ấm vỗ về cơ thể, xóa tan cảm giác lạnh lẽo. Vòi xịt nước ấm và khử mùi duy trì trạng thái thanh sạch tuyệt đối. Otohime phát ra tiếng nước chảy giả bảo vệ sự riêng tư, cứu người dùng khỏi nỗi ngượng ngùng…

Văn hóa nhà vệ sinh, một đẳng cấp công dân tại nơi nhạy cảm nhất của đời sống, nơi con người đối diện trần trụi với phần bản năng sinh học của chính mình, tất nhiên cần được xây dựng từ giáo dục nhà trường và gia đình. Nhưng không đơn giản là tổ chức hoạt động dọn nhà vệ sinh định kỳ. Căn cơ hơn phải là kiến tạo lại văn hóa “Tiên Học Lễ”, một chữ Lễ viết hoa trong thời đại mới. Đó là chữ Lễ được xây dựng từ những mỹ cảm cuộc sống và đạo đức hành vi công cộng như không làm phiền người khác, sự ân cần thấu cảm kín đáo và chăm sóc chu đáo đến mức người thụ hưởng chưa kịp yêu cầu.