Việt Nam đã mất 30 năm để thành công trong việc xuất khẩu hàng hóa. Nhiệm vụ sống còn của thập kỷ tới khó hơn gấp bội: Xuất khẩu sự Đàng hoàng.

Liệu có nên cụng ly khi hộ chiếu Việt Nam tăng 5 bậc lên hạng 86 trong năm 2026? Khoan, hãy chậm lại một chút và nhìn vào bảng xếp hạng hộ chiếu trong khu vực Đông Nam Á. Chúng ta đang đứng thứ 9 trên 11.

Một nền kinh tế được ca ngợi là "ngôi sao đang lên" lại đang cầm trên tay tấm vé thông hành chỉ xếp trên Lào và Myanmar.

Tôi gọi đây là sự "lệch pha vị thế". Những con số không biết nói dối. Và chúng biết đánh thức lòng tự ái.

Trong khi Singapore (hạng 1) và Malaysia (hạng 9) đã bay ở tầng khí quyển khác, thì cú sốc thực sự đến từ người hàng xóm "nhỏ bé". Campuchia - nền kinh tế nhỏ hơn Việt Nam hàng chục lần - đang đứng hạng 85, trên Việt Nam một bậc. Công dân của họ có 53 chìa khóa mở cửa thế giới, người Việt chỉ có 49.

Timor-Leste, một quốc gia non trẻ, nghèo hơn, nhưng hộ chiếu hạng 51 - bỏ xa Việt Nam tới 35 bậc. Công dân họ được miễn visa vào Châu Âu. Timor-Leste nghèo nhưng hồ sơ quốc gia của họ "sạch". Còn Việt Nam? Chúng ta giàu lên nhưng những vết mực đen trong hồ sơ di trú vẫn chưa sạch.

Nguyên nhân của những "vết mực" ấy một phần nằm ngay ở câu chuyện tôi vừa trải nghiệm tháng trước trong một chuyến du lịch tại Hàn Quốc.

Hướng dẫn viên là một chàng trai người Việt, quê miền Trung, nhanh nhẹn, nhiệt tình. Cậu chia sẻ một "bí mật": mình thực chất là một lao động chui bất hợp pháp đã 3 năm nay.

Giọng tự hào, cậu biến hành trình trên chiếc xe du lịch thành một "lớp học kỹ năng trốn ở lại" và khoe: "Năm ngoái em vừa đưa được em gái sang".

Những du khách Việt trong đoàn gật gù, lấy số điện thoại và facebook để giới thiệu cho những người du lịch Hàn book cậu nhằm "giúp đỡ đồng hương". Họ không nhận ra rằng, chính sự "khôn vặt" của cậu là nhát dao cắt đứt cơ hội của hàng triệu người Việt tử tế khác. Khi một người phá rào thành công, bức tường visa sẽ được các nước xây cao thêm một mét cho trăm nghìn người đến sau.

Câu chuyện trên xe du lịch là hình ảnh thu nhỏ của một vấn đề vĩ mô. Từ hành vi cụ thể là "trốn ở lại", nó lan rộng thành cái nhìn đầy định kiến của thế giới về người Việt: Rủi ro di trú.

Tấm hộ chiếu hạng 86 này, vì thế, trở thành một loại "thuế vô hình" đánh vào lòng tự trọng và cơ hội của cả dân tộc.

Đây là một sự thật trớ trêu đáng suy ngẫm: "Hàng hóa đi máy bay, con người đi bộ".

Một đôi giày Nike Made-in-Vietnam hay chiếc điện thoại Samsung lắp ráp ở Bắc Ninh có thể bay thẳng đến New York, Paris trong 24 giờ. Nhưng vị CEO người Việt làm ra chúng? Anh phải rồng rắn xếp hàng, in cả tệp sao kê ngân hàng dày cộp, lăn tay và nín thở chờ đợi hàng tuần để xin visa.

Thật bi hài khi sản phẩm Việt Nam được thế giới tin tưởng, còn con người Việt Nam lại bị đặt dưới kính hiển vi soi xét. Doanh nhân Thái Lan (hạng 60) đã xách cặp đi ký hợp đồng, còn doanh nhân Việt vẫn đang bận đi lăn tay và chứng minh mình sẽ không trốn ở lại.

Việt Nam đang hào phóng đơn phương miễn visa cho người nước ngoài để thúc đẩy du lịch, nhưng lại quá rụt rè trong việc đòi hỏi sự công bằng. Đã đến lúc ngoại giao Việt Nam cần đặt vấn đề visa lên bàn đàm phán thương mại một cách sòng phẳng: "Anh muốn bán hàng vào thị trường 100 triệu dân của tôi? Hãy tôn trọng công dân của tôi trước đã".

Tăng 5 bậc lên hạng 86 là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để xóa đi nỗi buồn "hạng 9 khu vực".

Việt Nam đã mất 30 năm để thành công trong việc xuất khẩu hàng hóa. Nhiệm vụ sống còn của thập kỷ tới khó hơn gấp bội: Xuất khẩu sự Đàng hoàng.

Chừng nào câu chuyện về "cách trốn ở lại" vẫn được kể oang oang trên các chuyến xe du lịch như một niềm tự hào, chừng đó công dân Việt vẫn sẽ còn quẩn quanh trong những thủ tục xin-cho.

Trương Công Tú