Các vị thần đã bỏ đi mất rồi. 6 linh hồn của người Xteng, 7 linh hồn của người Gia Rai. Hồn của người, hồn của đất, hồn của rừng. Giờ ở đâu!!!

Một trong không nhiều những bút ký không thể đọc liên tục. Bởi những cảm giác uất nghẹn của một con người vốn ít nhiều gắn bó với những giá trị văn hóa mà cảm thấy bất lực trước những cuộc tiến công ngu xuẩn và man rợn nhân danh xóa đói giảm nghèo, nhân danh xóa bỏ hủ tục, xây dựng đời sống văn hóa mới, nhân danh và nhân danh... Chưa bao giờ bỗng dưng cảm thấy cái từ mọi người hay đùa nhau khi khai lý lịch: dân tộc Tởm (Kinh Tởm) lại đúng như lúc này.

Đọc, rồi lại bỏ sách xuống, chìm đắm vào những trải nghiệm ít ỏi của bản thân với vùng đất Tây Nguyên. Lâu lắm rồi từng làm một phim tài liệu Chạm vào Tây Nguyên. Đúng là mới chỉ dám chạm nhẹ vào thôi. Một chút sử thi, một chút cồng chiêng, một chút nhà rông, một chút bỏ mả, một chút đâm trâu, một chút đàn T'rưng, đàn đá... toàn những đặc trưng riêng có của vùng đất huyền bí này. Nhưng đó mới chỉ là cái vỏ. Nguyên Ngọc mở ra con đường để đi vào tâm hồn con người Tây Nguyên, những con người nghệ sĩ mà phóng khoáng đến tận cùng, như những con đại bàng trên đỉnh Ngok Ling, như những người dân Daghestan trong cuốn sách tuyệt hay của Raxun Gamzatop. Nguyên Ngọc nói văn hóa là sự cố gắng bứt ra của con người khỏi tự nhiên, bứt ra nhưng vẫn cứ phải dính liền, không chìm nghỉm trong ấy nhưng vẫn còn phải nhúng rễ rất sâu, nếu không muốn khô khốc, cằn cỗi, chết rụi. Và chính nghệ thuật là biểu hiện cuộc níu kéo dai dẳng mãi mãi ấy. Chính cuộc sống của người Tây Nguyên cũng là cuộc níu kéo tuyệt vời ấy. Có hiểu được như vậy mới thực sự nắm được cái hồn của Tây Nguyên, cái hồn của nhà rông, cái hồn của Ngok Linh, của Chư Yang Sin... Bỗng nhiên thấy những hình ảnh "đẹp đẽ" từng dày công sắp xếp quay kể chuyện sử thi trong nhà rông hay chăng vải đen cho nghệ nhân hát, đánh đèn sáng chủ ven ngược như Tây vô duyên đến chừng nào. Thấy những phỏng vấn người Tây Nguyên giờ chỉ thích xem tivi, không thích nghe sử thi đầy tâm đắc năm xưa bỗng nhiên nhợt nhạt. Kể cũng may linh cảm nghề nghiệp thế nào mà đặt một cái tên khiêm tốn: Chạm vào Tây Nguyên.

Chính cái thế chông chênh mà bền vững giữa rừng với xã hội của người Tây Nguyên mà mới có những câu chuyện về hiền minh của rừng. Câu chuyện kể về người đàn ông Ba Na tặng một quả bầu tuyệt đẹp cho 2 vợ chồng người Thụy Sỹ. Không bán nhưng mà cho. Thích thì cho. Nhưng trước khi cho, ông phải vứt cái nút quấn bằng ni lông trên miệng quả bầu thay bằng cái nút làm bằng lá chuối khô. Như vậy mới đúng là quả bầu Ba Na.

Đôi vợ chồng Thụy Sỹ ấy rất xúc động. Họ kể về một phong tục mà họ được chứng kiến ở Indonesia. Ở đó, để giữ thi hài người mất được nguyên vẹn chờ người thân và bạn bè đến viếng, họ đã đắp lá chuối lên. Lá chuối, chứ không phải ni lông như những người hiện đại ngu dốt của chúng ta. Anh chồng người Thụy Sỹ nói thế. Vậy mà chúng ta cứ muốn đến đây để dạy dỗ họ về nền văn minh của mình.

Đọc cuốn sách này trong giai đoạn đang tổng hợp tư liệu về nạn tàn phá rừng. Làm thủy điện, trồng cây công nghiệp,... biết bao việc khoác lên vai chiếc áo thầy tu cứu nhân độ thế để làm giàu cho cá nhân. Đã có cả những bức thư kêu cứu của các nhà khoa học gửi lên chủ tịch nước như của TS Nguyễn Huỳnh Thuật đang công tác tại VQG Cát Tiên về dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A nhấn mạnh: "Ở những vị trí, địa điểm thuận lợi thì trong tương lai nước ta có thể xây được những công trình vĩ đại như tòa tháp đôi World Trade Center của Mỹ hay Petronas của Malaysia. Còn với những nơi linh thiêng, nhạy cảm về dân tộc, văn hóa và giá trị tâm linh – vô hình – phi vật thể như phức hợp ở VQG Nam Cát Tiên thì một khi bị mất đi sẽ không bao giờ có thể lấy lại được".

Những đại gia quyền lực âm, họ giàu lên còn đất nước nghèo đi bởi họ thụ hưởng năng lượng của cả quá khứ, hiện tại và ác thay, cả tương lai con cháu chúng ta nữa. Nói như người Tây Nguyên, các vị thần đã bỏ đi mất rồi. 6 linh hồn của người Xteng, 7 linh hồn của người Gia Rai. Hồn của người, hồn của đất, hồn của rừng. Giờ ở đâu!!!